Հունիսի 2-ին մահացել է բանասեր, աշխարհագրագետ Ղուկաս Ինճիճյանը

Գիտություն և Մշակույթ 2 Հուլիս, 2013 22:09

Բանասեր, աշխարհագրագետ, Մխիթարյան միաբանության անդամ Ղուկաս Ինճիճյանը ծնվել է Կ. Պոլսում (1758 թ.): Նրա պապը ադրիանապոլսցի Ինճիճի Հաջի Միքայելն է, իսկ հայրը` Ինճիճի Պողոս Միքայելյանը։ Մայրը` Տիրուհին, հիշատակվում է պատմաբան Միքայել Չամաչյանի (1738-1823) քույրը:

1770-ին հայրը նրան ուղարկում է Վենետիկի Մխիթարյան միաբանություն։ Այնտեղ հետագայում աշակերտում է միաբանության առաջնորդ, արքեպիսկոպոս Ստեփանոս Ակունց Քուվերին (1740-1824): 1774 թ. ընտրում է հոգևորականի կյանքը, դառնում Մխիթարյան միաբանության անդամ։ 1786-ի վերջերին գալիս է Կ. Պոլիս, որտեղ մնում է չորս տարի։ 1790-ին վերադառնում է Վենետիկ: 1805-ի մարտի 14-ին բուժման և աշխարհագրական որոշ վայրեր աչքի անցկացնելու համար կրկին գալիս է Կ. Պոլիս:

Մեծ վաստակ ունի 1810-ին հիմնադված Արշարունյաց միությունում, որի նպատակն էր հայերի շրջանում տարածել նոր հայերենով հրատարակված գրքերը։ 1815-ին բռնկված հրդեհից նրա ամբողջ գրադարանը մոխրի է վերածում։ Այրվում են նաև Օսմանայն պետության աշխարհագրության երկրորդ և երրորդ հատորները։ 1819-ին Գյուզյան ընտանիքի գլխին եկած փորձանքի ժամանակ նրանց հետ ծանոթ լինելու վախից փախչում է Օդեսա: Դրությունը կարգավորվելուց հետո` 1820-ին, կրկին վերադառնում է Կ. Պոլիս։ Այդ ընթացքում Գյուզյան ընտանիքի հովանավորության տակ գտնվող Արշարունյաց միությունը կազմալուծվում է։ Այդ պատճառով ավարտվեց նաև միության կողմից ֆինանսավորվող «Եղանակ Բյուզանդեան» կոչված տարեգրքի հրատարակությունը:

Ունեցել է բանասիրական, խմբագրական բեղուն գործունեություն։ 1791-ին Վենետիկում լույս է ընծայել «Տեսութիւն համառօտ, հին և նոր աշխարհագրոիթեան» չափածո երկը, որը թարգմանվել է իտալերեն, մասամբ ֆրանսերեն: 1794-ին հրատարակել է «Ամարանոց Բիւզանդեան» գիրքը, 1799-1802-ին` «Տարեգրութիւն»-ը, որը «Ազդարարից» հետո երկրորդ պարբերականն էր հայ իրականությունում և առաջինը` աշխարհաբար լեզվով։ Պարունակում էր ժամանակաշրջանի հասարակական-քաղաքական իրադարձությունների մասին հակիրճ տեղեկություններ։ 1803-20-ին «Տարեգրութիւն»-ների փոխարեն հրատարակել է «Եղանակ Բիւզանդեան Բազմավէպ» աշխարհաբար տարեգիրքը, ավելի ճոխ, բազմազան բովանդակությամբ և ավելի մեծ ծավալով, գեղեցիկ նկարազարդումներով։ 1824-ից լույս է ընծայել «Դարապատումների» շարքը, տարեկան մեկ կամ երկու հատոր, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է մեկ դարի քաղաքական, մշակութային իրադարձությունների պատմությունը։ Հրատարակել է պատմա-բանասիրական, աշխարհագրական մի քանի հետազոտություններ, որոնք պարունակում են հարուստ նյութ հին Հայաստանի պատմության, աշխարհագրության, տեղագրության, հնությունների մասին:

Այդ աշխատություններից առավել կարևորներն են՝ «Աշխարհագրութին չորից մասանց աշխարհի» բազմահատորյակի առաջին մասի Ա հատորը և երկրորդ մասի Ե-Զ հատորները (1806, 1804), «Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց» (1822). մանրամասնորեն խոսվում է պատմական Հայաստանի 16 նահանգների մասին, տրվում է նրանց տեղագրական, աշխարհագրական նկարագիրը. վերահրատարակվում է նույն տարում, «Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի» (երեք ստվար հատորներ, Վենետիկ, 1835) և այլն:

Հրատարակել է մի քանի աշխատություն էլ, որոնք օգտագործվել են որպես ուսումնական ձեռնարկներ, ինչպես` «Պատմութիւն կենդանեաց ի չորս կարգս բաժանեալ՝ ի ցամաքային, ի ջրային, յերկակենցաղ և յօդային» (Վենետիկ, 1801, Բ տպագրություն` 1810): 1812-ին հիմնադրված Արշակունյաց ընկերության խնդրանքով գրել է մի աշխատություն` ազգասիրության մասին:

1828-ին սկզբներին Կ. Պոլսի կաթոլիկ հայերն Անկարայից աքսորվեցին, Ինճիճյանն էլ Կ. Պոլսում մնալը վտանգավոր համարելով` նույն տարվա մայիսին վերադարձավ Վենետիկ։ Այստեղ մեկ տարի առաջ մահացած Գաբրիել Ավետիքյանի (1751-1827) փոխարեն ընտրվում է միաբանության փոխառաջնորդ և պաշտոնավարելու ժամանակ էլ վախճանվում ( 1833 թ. հուլիսի 2):