«Բերդի ժայռակերտ պատնեշների վրայից - իջնի պիտի մի օր, որպես երկաթե մի բռունցք». Եղիշե Չարենց

Սկիզբը` Եղիշե Չարենց. «Երկիր Նաիրի»:

Սկսենք Բերդից:

Քաղաքի արևմտյան ծայրում, վերը, ժայռակուռ, դեղին բյուրի վրա — խիստ, խոժոռ, որպես արևելյան քարե մի բըռնակալ — բազմել է Բերդը: Ժայռե իր գահի, աթոռի վրայից նայում է քաղաքին: Քարե մի վիթխարի արկղ լինի կարծես ծանր ընկել է վերից ու կախված մնացել է բլուրի վրա. նստել է ծանր ու հաստատ: — Ընկել է նախ մի հսկայական քարե արկղ կարծես — և հետո, մեկը մյուսի ետևից տեղացել են վար ուրիշ մեծ ու փոքր, ծանր ու թեթև, զանազանաձև սնդուկներ մեկը մեկի վրա, կողք-կողքի. հրաշք է, չես հասկանում, զարմանում ես միայն: Ասում են, որ այդ բերդը շինելիս նաիրցի վարպետները ձվի սպիտակուց են գործածել շաղախի փոխարեն — ահա, թե ինչու է այդ բերդը անխորտակելի: Անառիկ է այդ բերդը — ամենքն այդ գիտեն, — և դավաճանությունն է, նենգ, ստոր, Նաիրյան դավաճանությունն է այդ բերդը հանձնել եկվոր սրիկաներին: Հիմարները միայն կարող են չզարմանալ այդ բերդի վրա — և այդպիսի հիմարներից է, թող թույլ տրվի ասեմ, պ. Մարուքեն: Եվ թող ասի խնդրեմ պ. Դրաստամատյանը, այդ մեծամիտ «եվրոպացին», ինչո՞վ, ինչո՞վ պիտի պաշտպանվեր հնամյա այդ քաղաքն առաջին իսկ թշնամուց, եթե բերդը չլիներ: Այնտեղից, այո — բերդի անխորտակելի պատերի վրայից պիտի ռումբեր տեղան, եթե պատերազմ լինի: Այնտեղից — բերդի ժայռակերտ պատնեշների վրայից — իջնի պիտի մի օր, որպես երկաթե մի բռունցք, պիրկ, անպարտ կորովը Նաիրյան ցեղի: — Որպես երկաթե մի բռունցք — իջնի պիտի մի օր թշնամու գլխին: — Ահա թե ինչ է այդ բերդը — իհարկե, հասկացողի համար: Եվ ահա՛ թե ինչու — վարը, քաղաքում հանգիստ են տները նիրհել են անհոգ ու անտարբեր:

Իսկ խանութների առաջ նստել է նաիրցի խանութպանը և ծույլ, անփույթ հորանջելով սպասում է գնորդի: Եվ ի՞նչ նշանակություն ունի այն հիմար, միանգամայն պատահական և ժամանակավոր հանգամանքը, որ հիմա, 1913 թվին, բերդի ամենաբարձր աշտարակի վրա ծածանվում է ո՛չ Նաիրյան, արծվազարդ մի դրոշ: Բերդը շինել են նաիրցիները, բայց դժբախտաբար, այդ նույն բերդն է հիմա եկվորներին պաշտպանում թե մեզնից, բերդի և քաղաքի իսկական տերերից — և թե ամեն մի թշնամուց: Օրը կգա — և նրանք կգնան: Եվ նորից, բերդի անառիկ ամրություններից, որպես երկաթյա ահեղ մի սպառնալիք — կելնե, կհառնե ահասաստ, Նաիրյան ոգին, կորովը, ուժը հազարամյա — Նաիրյան աշխարհի... Ու կվառվի նորից անմար խնդությամբ, կժպտա, խնդագին երկիրը հազարամյա — երկիրը Նաիրի…

Այսպես էին մտածում այդ բերդի մասին Նաիրյան այդ քաղաքում ապրող իսկական նաիրցիները — և այս Փաստի հանդեպ ի՞նչ կարող էր անել մի, թեկուզ և Եվրոպացի, պ. Դրաստամատյան...

Եղիշե Չարենց «Երկիր Նաիրի»
Նյութը` Ք. Ա-ի