«Չկա ազգայինից դուրս արվեստ, և եթե կա էլ, դատապարտված է անճաշակներին հիմարացնելու». Մարտիրոս Սարյան

Ռենուար, ա´յ նկարիչ: Իսկական վարպետ է : Տիպիկ ֆրանսիական նկարիչ է: Ֆրանսիացի նկարիչներից ամենաֆրանսիացին է նա: Իսկ ազգայինը արվեստի հիմքն է: Չկա ազգայինից դուրս արվեստ, և եթե կա էլ` դատապարտված է անճաշակներին հիմարացնելու և խիստ կարճատև կյանքի:

***

Ինչ է ազգայինը: Դա ծառ է: Ծառը իր հողն ունի, իր տեղն ունի: Մի խոսքով` ծառ է: Այդ էլ ազգայինն է: Ինչպե՞ս կարելի է ծառի մեջ ծառը ժխտել:

***

Ազգային ո՞ճ: Մի նկարիչ աշխատել է Իտալիայում, մյուսը` Գերմանիայում, երրորդը` Բելգիայում, և նրանցից յուրաքանչյուրի գործերում արտահայտվում է ազգային ոճ, ազգային բնավորություն: Հոլանդիայում Քրիստոսի կյանքը պատկերել են այսպես, իսկ Իտալիայում` ուրիշ կերպ: Արվեստում մշակվում է ուրույն ազգային բնավորություն: Նկարիչն ապրում է իր երկրի մթնոլորտով, ապրում է հայրենակիցների շրջապատում, իր հայրենի բնության մեջ: Նրա աչքը դաստիարակվու մէ այդ միջավայրով: Նրա մեջ ազգայինը միաժամանակ անձնական է: Այդ պատճառով էլ արհեստականորեն, նախապես ծրագրված մտադրությամբ չի կարելի ոճ ստեղծել:

***

Հիմա շատ են խոսում համամարդկային արվեստի մասին, և որոշ նկարիչներ ձգտում են դրան' մոռացած ազգային արվեստը: Բայց չէ՞ որ համամարդկայինին տանող ուղին անցնում է միայն և միայն ազգայինի միջով: Յուրաքանչյուր ժողովուրդ իմ պատկերացմամբ զորեղ մի ծառ է, որի արմատները հայրենի հողու մեն: Արվեստագետներն այդ ծառի ճյուղերն են: Եվ հայրենի հողն է սնում նրանց: Այդ հողի հետ կապի մեջ է միայն, - լինեն դրանք Հայաստանի լեռները թե Ռուսաստանի կանաչ անտառները, - արվեստի հավերժ ջահելության գաղտնիքը:

***

Ազգային մշակույթը չի կարող զարգանալ` առանց յուրացնելու հարևան մշակույթների նվաճումները: Մշակույթների փոխներգործությունը, ի վերջո, հանգեցնում է հոգևոր նոր արժեքների ազգային մշակույթի մեջ:

***

Արվեստն ազգային է: Ազգայինից դուրս չկա ոչինչ, ինչպես չկա ոչինչ կյանքից դուրս: Ազգայինն արմատ նէ, հողը: Ազգայինը շարժվում է, զարգանում, տարբեր ձևեր ընդունում, բայց միշտ գոյություն ունի: Ծառն էլ, օրինակ, շարունակ փոխվում է, աճում, իսկ արմատները հողում են: Չեն երևում, բայց կան` հողում խող թաղված: Այդպես էլ արվեստում է:

Ինչ խոսք, ազգային մշակույթներն ազդում են իրար վրա, հարստացնում միմյանց: Սա բարդ, երկարատև ու, ըստ իս, ստույգ վերլուծության չենթարկվող ընթացք է: Թերևս մասնագետների համար ավելի հեշտ կլինի նման փոխհարստացման կոնկրետ օրինակներ բերել, [ինչևէ] փոխներգործության բուն փաստն անվիճելի է:

Մարտիրոս Սարյան «Արվեստի մասին»

Նյութը պատրաստեց Ք. Ա-ն