Հայաստանում սուրճի օգտագործումը գրեթե 80 անգամ ավելի բարձր է, քան թեյինը. Արմեն Մուրադյան

Հայաստանում սուրճի օգտագործումը գրեթե 80 անգամ ավելի բարձր է, քան թեյինը․ Մեր երկրում՝ տարեկան մեկ անձի հաշվարկով, սպառում ենք գրեթե 8կգ սուրճ, մինչդեռ թեյի (հատկապես սև) ընդհանուր օգտագործումը նույն հաշվարկով կազմել է ընդամենը 0.1կգ, գրել է ԵՊԲՀ ռեկտոր Արմեն Մուրադյանը։

Ցուրտ եղանակին, հատկապես ուղեկցող կամ սկսվող մրսածության դեպքում մեր առաջին ըմպելիքը դառնում է թեյը: Մինչդեռ, թեյը ոչ միայն ըմպելիք է, այլև մշակութային, սոցիալական և երբեմն՝ հոգևոր խորհրդանիշ, որը տարբեր ժողովուրդների մոտ ունի իր ծիսակարգը, ձևն ու նշանակությունը։ Թեյի պատմությունը սկսվում է շուրջ 5000 տարի առաջ Չինաստանում, երբ, ըստ լեգենդի, կայսր Շեն Նունը նկատեց, որ եռացրած ջրի մեջ ընկած թեյի տերևները տալիս են բույր և էներգիա։ Այնուհետև թեյը տարածվեց Չինաստանից դեպի Ճապոնիա, ապա՝ դեպի Հնդկաստան և Հարավարևելյան Ասիա,17-րդ դարում՝ Եվրոպա և հետագայում՝ ամբողջ աշխարհ։

Չինաստանում թեյը համարվում է կյանքի փիլիսոփայություն՝ «Չայի ճանապարհ» և կան թեյի հարյուրավոր տեսակներ՝ կանաչ, ուլուն, սպիտակ, սև, փու-երհ։ Թեյախմությունը անցկացվում է հանգիստ միջավայրում՝ շեշտը դնելով հոտի, համի և պատրաստման արվեստի վրա։

Ճապոնիայում թեյը ազգային մշակույթի մաս է կազմում՝ հայտնի որպես Chanoyu կամ Սադո` «թեյի ճանապարհ»։ Ճապոնական արարողությունը հանդիսավոր է՝ յուրաքանչյուր շարժում ունի խորհրդանշական իմաստ (հարգանք, մաքրություն, ներդաշնակություն), այստեղ օգտագործվում է փոշիացված կանաչ թեյ՝ matcha, որը վերջերս լայն կիրառում է ստացել նաև Հայաստանում:

Հնդկաստանում թեյը (chai) ամենօրյա ըմպելիք է։ Ամենահայտնի ձևը՝ Masala chai՝ սև թեյն է՝ կաթով, դարչինով, կոճապղպեղով, մեխակով և շաքարով։ Այստեղ թեյը նաև սոցիալական շփման միջոց է՝ մատուցվում է հյուրերին և փողոցային տաղավարներում։

Իր թեյախմությամբ հայտնի հաջորդ երկիրը Մեծ Բրիտանիան է, որտեղ թեյը դասական անգլիական ավանդույթ է՝ «afternoon tea»։ Սև թեյը խմում են կաթով կամ կիտրոնով՝ թխվածքաբլիթների կամ բուտերբրոդների հետ։ Թեյախմությունը երբեմն ընկալվում է որպես էթիկետի և հանգստի խորհրդանիշ։

Հայկական մշակույթում թեյը համարվում է ընտանեկան և հյուրասիրական ավանդույթ, այն սովորաբար սև կամ կանաչ տեսակի է՝ կիտրոնով, մեղրով, տարբեր մուրաբաներով, երբեմն՝ խոտաբույսերով (լավանդա, ուրց, մասուր, անանուխ, եղեսպակ)։ Մեր տատիկների «բույսերի թեյերը» համարվում են նաև բնական բուժման միջոցներ՝ մրսածության, նյարդային լարվածության, մարսողական խնդիրների դեպքում։

Այնուամենայնիվ, Հայաստանում թեյը՝ հատկապես խոտային կամ բնական հավելումներով, առավելապես օգտագործվում է մրսածության ժամանակ հաճախ որպես օժանդակ միջոց։ Կարևոր է հասկանալ՝ ինչն է իրականում բուժում, իսկ ինչը՝ պարզապես թեթևացնում ախտանիշները։

«Մրսածությունը» սովորաբար պայմանավորված է վիրուսներով (օր.՝ ռինովիրուս, կորոնավիրուս, ադենովիրուս), այն հիմնականում ինքնանահանջող հիվանդություն է, այսինքն՝ սովորաբար անցնում է 5–7 օրվա ընթացքում առանց յուրահատուկ բուժման։ Այս պարագայում բուժման նպատակն է՝ մեղմել ախտանիշները, պահպանել օրգանիզմի ջրային հավասարակշռությունը և ապահովել հանգիստ ու համապատասխան իմուն պատասխան։

Թեյը մրսածության դեպքում չի ոչնչացնում վիրուսները, սակայն այն կարող է ունենալ մի շարք օգտակար ազդեցություններ, որոնք օգնում են արագ ապաքինվել։

1. Հիդրատացում (ջրային հավասարակշռություն). թեյը հեղուկ է, իսկ մրսածության ժամանակ օրգանիզմը կորցնում է շատ հեղուկ՝ քրտինքի, բարձր ջերմության կամ քթահոսքի պատճառով, բավարար հեղուկը օգնում է կարգավորել ջերմությունը և պահել լորձաթաղանթները խոնավ։

2. Որոշ բույսեր, որոնք պարունակում են կենսաբանական ակտիվ նյութեր /ուրց, մասուր, անանուխ, եղեսպակ, սամիթ, կիտրոնախոտ/ ունեն հակաբակտերիալ և հանգստացնող հատկություններ։ Օրինակ` կոճապղպեղի թեյը կարող է մեղմել կոկորդի ցավը և խթանել արյան շրջանառությունը։ Մեղրով և կիտրոնով թեյը` մեղրը ունի որոշակի հակամանրէային հատկություն, իսկ կիտրոնը՝ վիտամին C-ի աղբյուր է։

3. Տաք գոլորշին թեթևացնում է քթային շնչառությունը (հատկապես անանուխով կամ էվկալիպտով թեյերը)։

4. Հանգստացնող ազդեցություն` թեյի տաքությունը և բույրը հանգստացնում են նյարդային համակարգը, օգնում են քնել և վերականգնել ուժերը։

Բայց, այնուամենայնիվ պետք է հիշել, որ թեյը չի կարող փոխարինել դեղորայքային բուժմանը, եթե կա բարձր ջերմություն, ծանր հազ կամ բակտերիալ վարակ, նաև չի կարելի շատ տաք թեյ խմել, այն կարող է գրգռել կոկորդը։ Մեղրով թեյը չի տրվում մինչև 1 տարեկան երեխաներին, քանի որ մեղրը կարող է պարունակել բոտուլիզմի հարուցիչներ, որոնք այս տարիքում կարող են դառնալ հիվանդության պատճառ։

Հայաստանում, եթե համեմատենք սուրճի և թեյի օգտագործման տվյալները, ապա հարկ է նշել, որ մենք գերադասում ենք սուրճը, տարեկան մեկ անձի հաշվարկով սպառելով գրեթե 8կգ սուրճ, մինչդեռ թեյի (հատկապես սև) ընդհանուր օգտագործումը նույն հաշվարկով կազմել է ընդամենը 0.1կգ։ Այս տվյալներից հետևում է, որ Հայաստանում սուրճի օգտագործումը գրեթե 80 անգամ ավելի բարձր է, քան թեյինը։

Իհարկե, ըմպելիքը նախասիրություն է և համային նախընտրանք, բայց օրվա մեկ բաժակ սուրճը, հատկապես ցուրտ եղանակին կարելի է փոխարինել թեյով, հատկապես կանաչ կամ սպիտակ, որոնք համարվում են ամենաառողջարարներից, իրենց հակաօքսիդանտների բարձր պարունակությամբ, օգնում են ճարպերի այրմանը, օժտված են հակաբորբոքային հատկություններով, առողջարար են սիրտ-անոթային համակարգի համար: Կանաչ և սպիտակ թեյերը համարվում են ամենաառողջարարները, բայց լավագույն թեյը կախված է ձեր նպատակներից ու առողջական վիճակից։