Բաց նամակ․ Փոստանջյանը բարձրաձայնում է խոսքի ազատության և ընտրողական արդարադատության խնդիրները

«Բաց նամակ

 

Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 490-րդ հոդվածի կիրառումը խոսքի ազատության և հրապարակային քննադատության համատեքստում խիստ վիճահարույց է և պարունակում է իրավական ու ժողովրդավարական լուրջ մարտահրավերներ:

 

Քրեականացման խնդրահարույց լինելը

 

Միջազգային պրակտիկայում (մասնավորապես՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպերով) ընդունված է, որ զրպարտության ապաքրեականացումը ժողովրդավարական հասարակության չափանիշներից է: Զրպարտությունը քրեականացնելը հաճախ «սառեցնող էֆեկտ» (chilling effect) է առաջացնում՝ լրագրողների, քաղաքական գործիչների և քաղաքացիական ակտիվիստների մոտ սերմանելով ինքնագրաքննություն և վախ՝ պետական մարմիններին քննադատելու հարցում:

Եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի համաձայն՝ պետական պաշտոնյաները, դատավորները և քննիչները պետք է ցուցաբերեն ավելի մեծ հանդուրժողականություն քննադատության նկատմամբ, քան շարքային քաղաքացիները:

 

Հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի վերաբերյալ (ինչպիսիք են դատական կամ քննչական համակարգի ապօրինությունները) կարծիք հայտնելը պաշտպանված է խոսքի ազատությամբ: Եթե քննադատությունը հիմնված է փաստերի վրա կամ հանդիսանում է գնահատողական (արժեքային) դատողություն, ապա այն քրեականացնելը համարվում է խոսքի ազատության անհամաչափ սահմանափակում:

 

«Արատավոր տեղեկություն» vs «Քննադատություն»

 

Խնդիրն այն է, թե որտեղ է անցնում սահմանը հանցավոր զրպարտության և պետական մարմինների գործունեության օրինական քննադատության միջև: Զրպարտություն համարվում է փաստացի սուտ տեղեկությունների տարածումը:

Քննադատություն է դատախազների, դատավորների կամ քննիչների գործողությունները որպես «ապօրինի», «կողմնակալ» կամ «անհիմն» որակելը: Երբ փաստաբանները կամ լրագրողները հրապարակում են գործի նյութեր կամ մատնանշում են դատավարական խախտումներ, դա պետք է դիտարկվի որպես հանրային վերահսկողություն, այլ ոչ թե անձնական վիրավորանք կամ զրպարտություն:

 

Լիլիթ Աղեկյանի, Ալեքսանդր Կոչուբաևի, Էդգար Ղազարյանի և Գագիկ Համբարյանի օրինակները ցույց են տալիս միտում, որտեղ պետական մարմինները կարող են օգտագործել քրեական օրենսգրքի այս հոդվածը որպես գործիք՝ ընդդիմադիր կամ քննադատող ձայներին լռեցնելու համար:

 

• Փաստաբանական գործունեություն.

Երբ փաստաբանը քննադատում է քննիչին, դատախազին կամ դատավորին իր պաշտպանյալի իրավունքների պաշտպանության շրջանակներում, դա կազմում է մասնագիտական գործունեության անբաժանելի մասը:

• Լրագրողական և քաղաքական գործունեություն.

Քաղաքական գործիչների և լրագրողների դեմ հարուցված գործերը հաճախ դիտարկվում են որպես քաղաքական հետապնդումներ, քանի որ դրանք ուղղված են ոչ թե «սուտը հերքելուն», այլ «քննադատողին մեկուսացնելուն»:

ՀՀ քրեական օրենսգրքի 490-րդ հոդվածի կիրառումը պետական մարմինների քննադատների նկատմամբ հակասում է ժողովրդավարական արժեքներին, քանի որ.

• Խաթարում է հանրային վերահսկողությունը.

Քաղաքացիները և մասնագետները վախենում են բարձրաձայնել համակարգային ապօրինությունների մասին:

• Անհամաչափ է.

 

Քրեական պատասխանատվությունը՝ որպես ծայրահեղ միջոց, չպետք է կիրառվի հրապարակային քննադատության դեմ, որը կարող է լուծվել քաղաքացիաիրավական (զրպարտանքի հերքում, վնասի փոխհատուցում) հարթության մեջ:

Այս իրավիճակը արձանագրում է, որ Հայաստանում անհրաժեշտ է անհապաղ վերանայել զրպարտության քրեականացման պրակտիկան և ուժեղացնել դատական պաշտպանության այն մեխանիզմները, որոնք կկանխեն իրավապահ և դատական մարմինների կողմից իրենց իշխանական լծակների չարաշահումը՝ սեփական անձը քննադատությունից պաշտպանելու համար:

Գագիկ Համբարյանի գործ՝ թիվ 69106626 քրեական վարույթ (նախաքննության փուլ), Էդգար Ղազարյանի գործ՝ ԵԴ1/0740/01/25 քրեական վարույթ (դատաքննության փուլ), Ալեքսանդր Կոչուբաևի գործ՝ ԵԴ1/3899/01/25 քրեական վարույթ (մեղադրական վերդիկտի կայացման փուլ), Լիլիթ Աղեկյանի գործ՝ ՇԴ/0522/01/25 քրեական վարույթ (մեղադրական վերդիկտի կայացման փուլ):

 

Այս քրեական գործերը վտանգավոր նախադեպ են ստեղծում, որտեղ իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչներին և դատական իշխանությանը ուղղված քննադատությունը մեկնաբանվում է որպես հանցավոր զրպարտություն:

 

Միջազգային չափանիշներով՝ հասարակական-քաղաքական գործիչների նկատմամբ քրեական հետապնդումը բացառապես հրապարակային հայտարարությունների համար, առանց բռնության կոչերի կամ անհերքելի փաստական կեղծիքների, համարվում է ժողովրդավարական սկզբունքների խախտում: Այս գործերով դատական ակտերը ցուցիչ են Հայաստանի իրավապահ և դատական համակարգի՝ խոսքի ազատության նկատմամբ անհանդուրժողականության վերաբերյալ:

 

Իշխանության բարձրագույն օղակների և ընդդիմադիր գործիչների նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 490-րդ հոդվածի կիրառման պրակտիկայում առկա է խորքային խտրականության և ընտրողական արդարադատության ակնհայտ դրսևորում։ Երբ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակավ հայտարարում է Հայաստանում «մաֆիայի» գործունեության, արդարադատության «էլիտար» լինելու և «հաստ քսակ» ունեցողների՝ «դիակների վրայով անցնելու» հնարավորության մասին, նրա խոսքերը մնում են անհետևանք քրեաիրավական տեսանկյունից: Մինչդեռ, երբ նույն կամ համանման սուր քննադատական գնահատականներն ու որակումները հնչեցվում են ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների, փաստաբնների կամ լրագրողների կողմից՝ ինչպիսիք են Էդգար Ղազարյանը, Ալեքսանդր Կոչուբաևը, Գագիկ Համբարյանը և Լիլիթ Աղեկյանը, դրանք որակվում են որպես հանցավոր զրպարտություն՝ հանգեցնելով քրեական հետապնդումների, կալանավորման խափանման միջոցի կիրառման և վերջին հաշվով՝ հանրային ձայների լռեցման: Այս երկակի ստանդարտը վկայում է այն մասին, որ քրեական օրենսդրությունը ծառայեցվում է ոչ թե պատվի և արժանապատվության պաշտպանության ունիվերսալ նպատակին, այլ իշխանական համակարգի կողմից իր քաղաքական ընդդիմախոսներին ճնշելու և «chilling effect» առաջացնելու գործիքակազմի:

 

Այս երևույթը լրջորեն վտանգում է օրենքի առջև հավասարության սկզբունքը, որը ժողովրդավարական հասարակության անկյունաքարն է.

 

• Իշխանության անձեռնմխելիությունը.

Երկրի ղեկավարի կողմից դատական համակարգի նկատմամբ հնչեցված կոշտ գնահատականները ընկալվում են որպես քաղաքական ուղերձներ, մինչդեռ նույնաբովանդակ գնահատականները ընդդիմադիրների շուրթերից դիտարկվում են որպես հանրային անվտանգությանը կամ անձանց համբավին սպառնացող «հանցավոր» արարքներ: Սա ստեղծում է մի իրավիճակ, որտեղ քննադատության «թույլատրելիության սահմանը» որոշվում է ոչ թե օրենքով, այլ անձի քաղաքական պատկանելությամբ:

• Քրեական հետապնդումը որպես քաղաքական գործիք.

Ընդդիմադիր գործիչների դեմ հարուցված քրեական գործերը՝ հիմնված 490-րդ հոդվածի վրա, փաստացի զրկում են նրանց հրապարակային գործունեություն ծավալելու հնարավորությունից՝ պարտադրելով զբաղվել պաշտպանությամբ և կրել խափանման միջոցներով պայմանավորված սահմանափակումներ: Այս մոտեցումը հանգեցնում է դատական իշխանության նկատմամբ վստահության հետագա քայքայմանը:

• Դատական պրակտիկայի անհետևողականությունը.

 

Դատարանները, ընդունելով վարույթ այնպիսի գործեր, որոնցում նույն արտահայտությունների համար տարբեր սուբյեկտների նկատմամբ կիրառվում են տարբեր չափանիշներ, ինքնին հեղինակազրկվում են: Օրենքի կիրառման այսպիսի անհամաչափությունը լրջագույն մարտահրավեր է` Հայաստանի՝ որպես իրավական պետության կայացմանը։

Այս իրավիճակը ցույց է տալիս, որ Հայաստանում քրեական օրենսգրքի 490-րդ հոդվածը վերածվել է իշխանական ֆիլտրի, որը հնարավորություն է տալիս օրինականացնել ընդդիմադիրների լռեցումը՝ միաժամանակ ապահովելով իշխանության ներկայացուցիչների համար խոսքի բացարձակ անպատժելիություն:

Հարգելի դեսպաններ, այսօր դուք կանգնած եք բարոյական լուրջ ընտրության առջև՝ ում հետ եք համագործակցում և ում եք աջակցում Հայաստանում: Մինչ Դուք ձեր հայտարարություններում խոսում եք ժողովրդավարության և օրենքի գերակայության մասին, Հայաստանում իշխանությունը իրականացնում է ընտրողական արդարադատություն՝ բռնապետական մեթոդներով լռեցնելով ընդդիմախոսներին: Մինչ վարչապետին թույլատրված է հրապարակավ «մաֆիա» անվանել պետական համակարգը և մնալ անպատիժ, Էդգար Ղազարյանը, Ալեքսանդր Կոչուբաևը, Գագիկ Համբարյանը և Լիլիթ Աղեկյանը ենթարկվում են քրեական հետապնդումների՝ հենց նույնատիպ քննադատություն հնչեցնելու համար: Ձեր լռությունը կամ սառը դիվանագիտությունը այս ակնհայտ խտրականության և քաղաքական հետապնդումների նկատմամբ հենց այս պահին դառնում է այս ապօրինությունների համահեղինակը, ուստի հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք Ձեր առաքելությունը Հայաստանում ի բարեկամություն Հայաստանի քաղաքացիների և նրանց իրավունքների պաշտպանությունն է, թե՞ այս բռնապետական ռեժիմի անվտանգության երաշխավորումը:

Փաստաբան՝

Զարուհի Փոստանջյան

11, հուլիս 2026 թվական»։