Վահան Տերյան. Մայրս կհասկանար ինձ, եթե ոչ մտքով, գոնե՝ սրտով

Այս նամակը Վ. Տերյանը գրել է 1907թ. օգոստոսի 29-ին Գանձա գյուղում, ռուսերեն: Նամակը ուղղված է Օ. Օհանջանյանին: Նա Վ. Տերյանի հետ սովորել է Լազարյան ճեմարանում: Թարգմանելիս, - գրում է Ս. Սուքիասյանը «Էջեր Վահան Տերյանի կյանքից» գրքում, - մենք ջանացինք պահպանել բանաստեղծի ոճական առանձնահատկությունները, օրտագործել նրա բառապաշարը:

 Նա քաղաքը գերընտրում էր գյուղից ... Միանգամայան հասկանալի է. Տերյանի նման բանաստեղծը իրեն գտնում էր մեծ քաղաքներում, որտեղ անլիքը շատ էր .... Նա չէր կարողանում մի տեղ հանգիստ մնալ, միշտ շտապում էր անելիքների հետևից, չխնայելով սեփական կյանքը: Երբ մտերիմները ակնարկում էին օր օրի խորացող հիվանդությունը` պատասխանում էր. «Գրական խնդիրները վերջացնենք հետո ...» կամ «Մի այնպիսի զզվելի բան է այդ սանատորիա կոչվածը, որ ձանձրույթից մարդ կարող է մեռնել: Մեկը չկա, որ հետը խոսես սրտի բաներից: Հետո' աշխարհում այնպիսի բան է կատարվում` ինչպե՞ս համբերես ...»:

 «Իմ գալուց հետո հայրս բոլորովին մենակ կմնա (որովհետև քույրը ամուսնացել էր): Այդ հեռանկարը քիչ չի հուզում ինձ, և դու լիովին կհասկանաս հուզմունքս, եթե, բացի մոտ ապագայում սպասվող մնացած բոլոր տհաճություններից (հորս համար), նկատի առնես նրա տարիքը (հիմա նա 68 տարեկան է): Այդ հանգամանքն ինձ ստիպում է ըստ հնարավորին երկար մնալ այստեղ, չնայած գյուղական կյանքի ձանձրալի միօրինակության ողջ տհաճությանը, եթե դրան էլ ավելացնենք բացարձակ միայնությունը, որը օրըստօրե անտանելի է դառնում: Ակամա վրա է հասնում ինքնամփոփումը և ինքնախոշտանգումը:

 Եվ թախի՜ծը... Հենց որ իջնում է ուշ աղջամուղջը, գյուղը լռում է, իջնում է իրոք գերեզմանային լռություն, որը երբեմնակի խախտվում է շների հաչոցով: Թվում է թե գերեզմանատանն ես ապրում: Ահա հենց այդ ժամանակ է, որ անտանելի ծանր է լինում և հոգիդ պարուրում է ճմլող, կուրծքդ ցավելու աստիճան սեղմող թախիծը: Եվ թվում է գիշերը վերջ չունի: Լույսի, որևէ ձայնի, թեկուզ հաչոցի խելահեղ տենչը համակում է քեզ: Սկսում ես խոսել ինքդ քեզ հետ և վախենում ես սեփական ձայնիցդ: Թախի՜ծ: Անդրշիրիմյան լռությո՜ւն: Անվախճա՜ն գիշեր: Ինձ թվում է, թե դարեր եմ ապրել, այնքան շատ եմ խորհել, այնքան շատ եմ վերապրել խոշտանգելով ինքս ինձ և ուրիշներին, բայց երդվում եմ այն ամենով, ինչ թանկ է, ամենից ավելի ինձ: Ի՜նչ կտայի մի անսպասելի մտերմիկ ողջույնի, հարազատ ձայնի մի հնչյունի համար: Դու երջանիկ ես, Օնիկ, դու քույր ունես, քո կողքին ՄԱՐԴ կա, որին կարող ես վստահել խոհերդ ու անուրջներդ: Քաղցր է ունենալ մի մարդ, որը կարող է հասկանալ քեզ, որի կրծքին ազատորեն կարող ես լալ կյանքիդ չիրականացած երազներիդ, մոլորություններիդ ու հույսերիդ ողջ դառնությունը: Դու հրաշալի մայր ունես: Ես էլ մայր ունեի և նա ինձ կհասկանար եթե ոչ գլխով, ապա սրտով (Սուքիասյանը թարգմանել է' եթե ոչ մտքով, գոնե սրտով), իսկ դա տվյալ դեպքում կարևոր է առաջինից):

 Ես կարճում եմ գիշերը: Դեռ լավ է, որ կա մեկը, որին կարող եմ գրելմ որին կարող եմ «շահագործել» իմ զեղումներով, թե չէ ստիպված կլինեի Գորկու Բոլես հերոսուհու նման նամակ ուղղարկել ինքս ինձ կամ գոյություն չունեցող մեկին:

Սակայն այս ամենը ինձ թվում է ժամանակավոր, որովհետև ընդհանուր առմամբ ոգիս ավելի քան երբևէ առույգ է: «Հոգիս զարթնել է նոր կյանքի համար», բայց դեռ չկա այդ կյանքը, իսկ արդյոք կլինի՞ երբևէ, դա անհայտ է:Գուցե դեռ սպասում են անհայտ կսկիծնե՞ր: Ի՞նչ իմանաս, բայց մի բան կցանկանայի, մի բան կխնդրեի անողոք Ճակատագրից (այդ հիմար պառավից, որը, իհարկե, գոյություն չունի, այլ միայն վախեցնում է մեզ) – այն է, մենակ չմնալ և մտերիմ ընկեր ունենալ:

 Ես շատ եմ խորհել և վերջ ի վերջո եկել եմ այն եզրակացության, որ միայն կինը կարող է լինել այդպիսի մտերիմ ընկեր, բայց, իհարկե, ոչ քաղքենի – կնիկը, այլ կին-մարդը, խելացի-կինը, կին-ընկերը:

Արդյոք կա՞ այդպիսին «ընդլուսնյա աշխարհում»: Անուրջներում` այո, իրականության մեջ` չգիտեմ, չեմ հանդիպել»:

 Նյութը` Ք. Ա -ի