Դուռը բացեց Գաբրիել Սունդուկյանցի սպասուհին

Գարեգին Լևոնյանի «Հուշեր» գիրքը իր հետաքրքրական տեղեկություններով և փաստերով զգալիորեն լրացնում է մեր իմացությունը հայ մտավոր–հասարակական կյանքի զարգացման մեջ նշանակալի դեր կատարած գործիչների մասին: Վերջիններիս առօրյա կյանքից պատմված դեպքերն ուշագրավ են իրենց կենսագրական նշանակությամբ… այն, թե ինչպիսին կարող է լինել հայ ինտելիգենտի առօրյան, կենցաղը…

«1895 թ., աշնանը Ալեքսանդրապոլից (Լենինական) մեր ընտանիքի հետ ես տեղափոխվել էի Թիֆլիս: Գավառից Կովկասի «Լուսավորության կենտրոնը» ընկած մի պատանի (թեև երկու գրքի հեղինակ), ես մեծ ցանկություն ունեի գնալ տեսնել այն ժամանակի մեր հայտնի գրողներին, գրականագետներին, արվեստագետներին: Հիշում եմ ես նույնիսկ մի ցուցակ էի կազմել ու հասցեները գրել` թե ում մոտ պիտի գնամ. այդ ցուցակի մեջ մտնում էին Ղազարոս Աղայան, Գաբրիել Սունդուկյանց, Պերճ Պռոշյան, Մուրացան, Ավետիք Արասխանյան, Հովհաննես Թումանյան, Ալեկսանդր Երիցյան, Գևորգ Բաշինջաղյան և ելի ուրիշները: Սպանդար Սպանդարյանին և Նար-Դոսին ես առաջին օրերում տեսել էի արդեն «Նոր դարի» խմբագրատանը: Նոյեմբեր ամսին, մի երեկո, ես իմ քայլերն ուղեցի դեպի Սոլոլակ Պասկեվիչի և Բեբուտովսկի փողոցների անկյունում գտնվող երկհարկանի տունը, ուր ապրում էր անվանի դրամատուրգը` Գաբրիել Սունդուկյանցը:

Զանգահարեցի:

Դուրս եկավ տարիքավոր մի կին, ըստ երևույթի, սպասուհին, և հարցական նայեց ինձ:

- Ես կցանկանայի տեսնել պարոն Սունդուկյանին, տա՞նն է, արդյոք, - հարցրեցի ես:

- Չգիտեմ, բայց, ո՞վ եք դուք և ի՞նչ գործով…

Ես տվի իմ այցետոմսը, բացատրելով, որ մի առանձին գործ չունեմ, միայն ուզում եմ տեսնել ծանոթանալ:

- Գիտեք ի՛նչ, լավ է որ դուք գաք մի ուրիշ անգամ, նրա մոտ այժմ մարդիկ կան:

Այդ միջոցին վերևից, սանդուղքներից ներքև իջան ինձ անծանոթ մարդիկ, երեք թե չորս հոգի. նրանց ճանապարհող տիկինը, ըստ երևույթին` տանտիրուհին, նկատելով ինձ վերևից, հարցրեց.

- Ի՞նչ է ուզում պարոնը…

- Պարոնը ցանկանում է տեսնել Գաբրիել Նիկիտիչին, կհրամայե՞ք ներս հրավիրել:

- Խնդրում եմ բարձրացեք, պարոն, - ասաց տիրուհին:

Լավ հիշում եմ. ես անհամարձակ քայլերով բարձրացա վերև` կարմիր ներկված ու մոմով փայլեցրած փայտյա սանդուղքներով, ու հասա մինչև ինձ ներս հրավիրող տիկնոջը: Իմ հետևից բարձրացող սպասուհին իմ այցետոմսը տալով նրան, հեռացավ իր գործին:

- Բա՜րև ձեզ, տիկին, - գլխարկս հանելով ողջունեցի ես հարգանքով, - եկել եմ Ալեքսանդրապոլից, մեծ ցանկություն ունիմ տեսնելու պարոն Սունդուկյանին, խնդրու եմ, եթե հնարավոր է, հայտնեցեք նրան. նա պետք է որ հիշե իմ ազգանունը, ես մի քանի ամիս առաջ, մեր քաղաքից, իրեն նվեր եմ ուղարկել իմ աշխատությունը:

- Շատ լավ, - ասաց տիկինը և ինձ թողնելով, մտավ մի սենյակ և մի երկու րոպեից հրավիրեց ներս:

Ես մտա դրամատուրգի առանձնասենյակը. դեմս ելավ մի 70-ամյա պատկառելի ծերունի, բարձրահասակ, վերին աստիճանի համակրելի տեսքով և զուսպ ժպիտով. Ինքը` Գաբրիել Սունդուկյանցն էր: Նա ձեռքը մեկնեց ինձ, նստեց իր` պատին կից դրված գրասեղանի առջև, ինձ էլ հրավիրեց նստելու մոտը եղած մի թիկնաթոռի:

Առաջինը խոսեց դրամատուրգը:

- Դո՞ւք եք հեղինակը այն մեծ աշխահության, որի մի օրինակը շնորհ էիք ինձ նվեր ուղարկելու:

- Այո՛, ես եմ, պարոն Սունդուկյան, ես նոր եմ եկել Թիֆլիս, մեծ ցանկություն ունեի տեսնել ձեզ, ծանոթանալ:

- Շնորհակալ եմ, երիտասարդ, բայց դուք իմ ազգանունը ճիշտ չեք ասում. պետք է ասեք ո՛չ թե Սունդուկյան, այլ Սունդուկյանց:

Ես զարմացա այսպիսի նկատողություն լսելով:

- Ձեր ինձ ուղարկած գրքի վրա այդպես սխալ եք գրել, - շարունակեց պատկառելի գրողը և վերկացավ տեղից, գնաց գտավ գիրքս և բերեց իմ «սխալն» ապացուցելու:

Բայց կատարվեց մի ուրիշ սխալ, այս անգամ Սունդուկյանցի կողմից. Նա զգաց, որ գիրքը այդպիսի դրությամբ, այսինքն` թերթերը դեռ չկտրված անհարմար էր ինձ ցույց տալ: Անցել էին ամիսներ և դեռևս չէր կարդացված իմ աշխատությունը: Այս անհարմար դրությունից դուրս գալու համար, Սունդուկյանցն ասաց.

- Գիտեք, ես դեռ ժամանակ չեմ ունեցել կարդալու ձեր աշխատությունը, բայց, իհարկե, կկարդամ…

Մի հեղինակի համար ի՛նչ կա ավելի վիրավորական, քան այն, որ իր աշխատությունը չի արժանանում ուշադրության, բայց ընդունելով, որ իմ գիրքը պատմա-բանասիրական գործ էր և կարող էր առանձնապես չհետաքրքրել արվեստագետ հեղինակին, զգալի չափով մեղմացավ իմ կրած վիրավորանքը:

- Ի՞նչ կա Ալեկսանդրապոլում, - նոր խոսք բաց արեց Սունդուկյանցը, - թատրոնական կյանք կա՞, դերասանական խումբ ունե՞ք: … Ի՞նչ պիեսներ են ներկայացնում…

Ես զգում էի, որ Սունդուկյանցը ուզում էր իմանալ, թե մեր քաղաքում երբևիցե խաղացել են իր պիեսներից, բայց անհարմար էր համարում այդպիսի հարցում տալ, ուստի ինքս ավելացրի.

- Տեղական թատերասերները մի երկու անգամ փորձեցին խաղալ ձեր «Քանդված Օջախը», բայց Թիֆլիսի բարբառին չտիրապետելու պատճառով, գործը գլուխ չեկավ… Մեզ մոտ հաճախ դրվում է ձեր «Օսկան Պետրովիչը», իհարկե, աղճատելով Թիֆլիսի բարբառը:

- Իմ «Ամուսինները» ես գրել եմ գրական լեզվով, եթե ուզենան` կարող են խաղալ, ես որևէ պահանջ չունեմ:

Ներս մտավ տանտիրուհին:

- Արի, Սոֆի ջան, քեզ ներկայացնեմ այս երիտասարդին, - ասաց իր ամուսնուն,ապա դառնալով ինձ, ավելացրեց. – իմ կինը, իմ ազիզ ընկերը, ծանոթացեք խնդրեմ:

- Ես տեղիցս արդեն վեր էի կացել տիկնոջ ներս մտնելուն պես, մենք մոտեցանք, միմյանց ձեռք սեղմեցինք և ես մնացի կանգնած, որպես ամանչկոտ գավառացի:

- Ուրախ եմ, պարոն, - ասաց տ. Սունդուկյանցը, - երևի դուք հետաքրքիր խոսակից եք, ամուսինս ձեզ երկար պահեց. խնդրում եմ նորից այցելեցեք մեզ, ես ձեզ կծանոթացնեմ իմ զավակներին:

- Խորին շնորհակալություն, տիկին:

Մեր այդ խոսակցության ժամանակ Սունդուկյանցը նույնպես ոտքի կանգնեց. ես զգացի, որ ամենալավ ժամանակն է հրաժեշտ տալու.

- Ինձ կներեք, պարոն Սունդուկյանց և հարգելի տիկին, թույլ տվեք ձեզ ցտեսություն ասել, ես այստեղից հեռանում եմ ամենալավ տպավորություններով:

Եվ սեղմելով պատվական ամուսինների ձեռքը, դուրս եկա դրամատուրգի սենյակից:

- Խնդրեմ մեզ չմոռանաք, պարոն, - ասաց ինձ տիկին Սոֆին, մինչև սանդուղքների գլուխը ինձ ճանապարհելով:

Նյութը` Ք. Ա -ի