Թումանյանը վերստեղծեց ազգի պատմությունը. Համո Սահյան

Հարություն Հովնաթանի «Խոսում է Համո Սահյանը. զրույցներ» գրքում լավ ուրվագծվում է մտածող, փիլիսոփա, աշխարհի չարն ու բարին վերլուծող, անողոք ճշմարտախոս, մարդասեր ու մարդամոտ, աշխարհի ճակատագրով տառապող Համո Սահյանը:

Ձեզ ենք ներկայացնում «Մեծը ինքնին ժողովուրդ է» վերնագրով զրույցը:

Համո Սահյան-Թումանյանը վերստեղծեց ազգի պատմությունը, որը և մարդկության պատմությունն է: Եղածը հայտնաբերեց: Նա այն մեծերից է, որ կարող է գոյատևել նաև ուրիշ լեզվում: Հայը դեռևս Թումանյանին չի ճանաչում: Այդ նա կարող էր վերևից Արևի պես նայել: Թումանյանն անսխալական է: Ավելի մեծ հայ դիվանագետ ինձ հայտնի չէ: Թումանյանը բոլորից մեծ է: Ազգի փրկությունը նա տեսավ գոյատևման համար ընտրեց Ռուսաստանը: Նրա խոսքը Աստծո Խոսք է: Նրա երկինք – հոգին տեսավ.

Տեսավ` ուտում են ամենքն ամենքին.

Ամեն հայրենիք` իրեն զավակին,

Եվ իր պաշտողին` ամեն մի աստված,

Եվ կյանքը տանջանք, ցավ համատարած:

Աշխարհի բոլոր ողբերգությունները նա բացատրում էր ազգերի, ցեղերի զարգացման աստիճանով.

Բերանն արնոտ Մարդակերը էն անբան,

Հազար դարում հազիվ դառավ Մարդասպան:

Ձեռքերն արնոտ գնում է նա դեռ կամկար,

Ու հեռու է մինչև Մարդը իր ճամփան:

Նրան հասկանալի և սիրելի էին բոլոր ժողովուրդները: Նա այն մեծն է, որ տառապում է տիեզերքի մեծ հոգու հետ, աշխարհի հետ տառապում աշխարհի չափ, աշխարհի համար, ամենքի հետ` ամենքի համար, ամենքի չափ.

Բայց ո՛վ կտա էն վայելքը` ինքս ինձ էլ չզգայի,

Ու հալվեի՜, ծավալվեի՜, ամենքի հետ լինեի:

Թումանյանը հարթավայրում չէր, ձգտում էր վերև, ելնում գագաթից գագաթ' հավատալով ու հաստատելով ոգու անմահությունը.

Ես միշտ հոգի, տիեզերքի մեծ հոգու հետ …

Ասացի, մեծը ինքնին ժողովուրդ է: Ոգին է ժողովրդի: Մեծ զավակը փրկում է ժողովրդին: Ժողովուրդն երբ Իսահակյանին անգիր է արել, թերևս չի էլ իմացել, որ Իսահակյան կա: Րաֆֆու ոգին ժողովրդին էր հասնում: Իսահակյանն այնքան մեծ է, որ կարմրում էր, երբ իրեն դնում էին Թումանյանի կողքը:

Թումանյանը, Իսահակյանը իրենց գործն արել էին: Նրանցից հետո Տերյան պիտի ծնվեր, որպեսզի ազգային զգացումները բարձրացներ համաշխարհային արվեստի մակարդակի; Նրանք հայ ժողովրդին ազգային ինքնաճանաչման բերին բուն ժողովրդական սյուժեներով, մոտիվներով, իսկ Տերյանն ընդհանրացրեց բարձր արվեստով: Տերյանը մորմոքի լույսը բերեց: Է՜, լավ է ասել Մորիսը, միտքդ պիտի աշխատի էնպես, որ դու հետևից գնաս ու չհասնես: Էսօր չի աշխատում միտքս:

Հարություն Հովնաթան - Չլինի՞ մեծերը ճնշեցին …

Համո Սահյան – Ինչ իմանաս: Բայց մեծն ինչպե՞ս կարող է ճնշել: Մեծը մարդու հոգին երկինք է հանում: Ճնշողն ինչպե՞ս մեծ լինի: Փոքրն է ճնշում:

Հարություն Հովնաթան – Այնուամենայնիվ, ի՞նչ ասել է մեծ …

Համո Սահյան – Մեծ մարդը միշտ ինքը իրեն բաշխում է: փոքրը եկել է, որ այս աշխարհից վերցնի, չտան` կգողանա: Մեծը բաշխում է ու գնում է: Էն էլ ասեմ, մեծը միայն գրողը կամ երաժիշտը չէ: Ասել եմ, մեծ էր նաև վարուցանք անող իմ պապը …:

Նյութը` Ք. Ա –ի