«Ազգ». «Մեծ Եղեռնը»-ը «Ցեղասպանութիւն» չի նշանակեր

Ցաւալի է, որ վերջերս որոշ հայատառ եւ հայկական անգլիատառ թերթեր, փոխանակ իրենց սխալ եւ վրիպած եզրերը սրբագրելու, կը շարունակեն սայթաքումըՙ հաստատելու համար կարծէք վրիպակի ճշգրտութիւնը:

Խօսքը «Մեծ Եղեռն» եւ «Ցեղասպանութիւն» բառերու նոյնիմաստ եւ հոմանիշ չըլլալուն կ՛ակնկարկուի, մինչ իրենք գործնականօրէն նոյն ծիրին շուրջ կը դառնան առանց անդրադառնալու, որ Թուրքիոյ ջրաղացին ջուր կը հայթայթեն 1915-1923ին հայերուս դէմ գործադրուած Ցեղասպանութիւնը յաճախակիօրէն «Մեծ Եղեռն» կոչելով:

Թերթատենք թերթերը եւ կարդանք Հռոմի Սրբազան Պապին Հայաստան կատարած այցի կապակցութեամբ լոյս ընծայուած նկարագրութիւնները, Հայոց քրիստոնէութիւնը պետական կրօն ընդունման 1700 ամեակի տօնակատարութիւնները եւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր տաճարի օծման արարողութիւնը, յիշենք Պապին Ծիծեռնակաբերդի Հայոց Ցեղասպանութեան յուշակոթողի առաջ աղօթքին մէջ «Մեծ Եղեռն» բառերու գործածութիւնը եւ ո՛չ թէ «Ցեղասպանութիւն» բառը, որ Ռաֆաէյլ ԼԵմքին մասնայատուկ ուշադրութեան արժանացնելով կրկնեցին հայ եւ օտար թերթեր, ներառեալ «Նիւ Եորք Թայմզ»ը:

Բացառուած է եւ մեկնաբանութիւն ընելը աւելորդ, որ «Մեծ Եղեռն» եւ Genocide բառերը նոյն իմաստը չունին եւ կարելի չէ փաստել, որ հոմանիշ են: Genocide բառին հայերէնը «Ցեղասպանութիւն» է եւ ուրիշ հոմանիշ հայերէն բառ չունինք: «Եղե՞ռն, թէ Ցեղասպանութիւն» վերատառութիւնը կրող մեր յօդուածով (հրատարակուածՙ «Նոր Օր», յունիս 3, 2000 թ.) փաստարկեցինք, որ «Մեծ Եղեռն»ը համապատասխան կամ հոմանիշ չէ «Ցեղասպանութեան» եւ թելադրեցինք հրաժարի՛լ այս բառին գործածութենէն, եթէ «Ցեղասպանութիւն» բառին իմաստը կուզենք արտայայտելՙ ինչո՞ւ... «Ցեղասպանութիւն»ը=Genocide-ի, որ միջազգայնօրէն ընդունուած քաղաքական քրէագործութիւն էՙ ենթակայ միջազգային դատապարտման, պատիժի եւ հատուցման, բայց ոչ «Եղեռն»ը...

«Եղե՞ռն, թէ Ցեղասպանութիւն» մեր յօդուածին մէջ ինչպէս նշեցինք, պրպտելով «Հայերէն-անգլերէն», «Անգլերէն-հայերէն» բառարանները հետեւեալ արդիւնքը ձեռք ձգած էինք.

1 - Genocide=«Ցեղասպանութիւն» եւ ո՛չ մէկ ուրիշ բառ:

2 - Եղե՞ռն=Crime, atrocity, murder, brutality, massacre, tragedy, calamity.

Տեղին է յիշել, որ Իսրայէլի արտաքին գործոց նախարարը քանի մը ամիս առաջ Սթամպուլի մէջ, հայերէն «Եղեռն» բառի համապատասխան բառ գործածեցՙ tragedy, հաճոյք պատճառելով հայերու դէմ Ցեղասպանութիւն կիրարկած թուրքին. այս իմանալով հայ թերթերու խմբագիրներ եւ յօդուածագիրներ դոհ ու բոհ բարձրացուցին, առանց անդրադառնալու, որ մասամբ իրենք են այդ tragedy բառին գործածութեան տուն տուողը:

Իսկապէս ցաւալի է, որ որոշ անձինք փոխանակ ժամանակին հետ քայլ առնելու, ետ կը մնան, ալ աւելինՙ կ՛այպանեն զանոնք, որոնք կը յառաջանան քաղաքական ընթացքի զուգահեռ: Եթէ մեր գրականութեանը, պատմութեանը, 1915-էն ետք ժամանակագրութեանը, յուշագրութեանը, 1915-1923-ի Ցեղասպանութեան առնչուող նիւթերուն ակնարկ մը նետենք, կը նկատենք, որ մինչեւ 1944 թ., երբ Ռաֆաէյլ Լեմքին Genocide - Արամ Անտոնեան «Ցեղասպանութիւն» բառը հնարեց եւ անոր իմաստը սահմանեց ու շրջանառութեան դրաւ, հայերը մինչ այդ եւ ետքը գործածած ենՙ կոտորած, ջարդ, սպանդ, արհաւիրք, ողբերգութիւն, աղէտ, եղեռն, մեծ ոճիր, մեծ եղեռն բառերը:

Այսպէս ուրեմն, երկար տարիներ «ՄԵԾ ՈՃԻՐ» բառերը գործածուեցան Ցեղասպանութենէ վերապրած գրող Արամ Անտոնեանի «Մեծ Ոճիր»ը գրքոյկին հիման վրայ հրատարակուած 1921-ին, ուր վաւերագրականօրէն ներկայացուած են «Հայոց Ցեղասպանութեան» գործադրման հրահանգները, հեռագիրներն ու միջոցառումները... «Մեծ Եղեռն» եզրի մեծագոյն տարածողը հանդիսացաւ, պատկառելի եւ նուիրեալ դաստիարակ, կուսակցական եւ ներհուն խմբագիր Գերսամ Ահարոնեանի խմբագրած «1915-1965 Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի» հաստափոր մեծապէս գնահատելի հատորը, լոյս ընծայուած Բէյրութ 1965-ին (Բ. հրատարակութիւն՝ 1987): Հակառակ անոր որ նոյն գիրքին մէջ «Թրքական Ցեղասպանութիւնը» վերտառութիւնը կրող իր յօդուածը լայնօրէն կը նկարագրէ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան «Ցեղասպանութիւն» - Genocide բառի իմաստին սահմանումըՙ քրէական բնորոշումը տալով:

Այս ծաւալուն հատորին հրապարակումէն ետք ընդհանրացաւ «Մեծ Եղեռն»ի գործածութիւնը գրագէտներու, խմբագիրներու, կրօնականներու կողմէ Հայոց Բնաջնջումը յատկանշող եւ միջազգայնօրէն ընդունուած «Ցեղասպանութիւն» բառին փոխարէն... եւ մինչեւ այսօր կը շարունակուի: Սխալ արարք մը՝ որուն համար մեղաւորները մենք հայերս ենք, որ կը յամառինք մեր սխալները սրբագրելու եւ առիթ կ"ընծայենք օտար քաղաքագէտներու, որ «Մեծ Եղեռն»ը գործածեն չվիրաւորելու համար իրենց թուրք դաշնակիցները եւ Պապը, որ «Մեծ Եղեռն» բառերը հայերէնով արտասանեց, հաւանաբար հարազատ եւ սրտակից երեւալու համար հայերուս... այս պարագային պէտք է մեղադրել այն հայ անձը կամ կրօնականը, որ Պապին թելադրած է «Մեծ Եղեռն»ը՝ փոխանակ «Ցեղասպանութիւն» բառին...:

Ընդունելի էր «Մեծ ոճիր» կամ «Մեծ Եղեռն» կոչել Հայոց Ցեղասպանութեան ենթարկուիլը մինչեւ 1944, երբ շրջանառութեան մէջ դրուած «Ցեղասպանութիւն» բառը եւ իմաստը չէր սահմանուած, սակայն այդ թուականէն ետք եւ մանաւանդ 1974-էն ետք, երբ հայոց դէմ գործուածը նկատուեցաւ «20-րդ դարու առաջին Ցեղասպանութիւնը», ՄԱԿ-ի Մարդու իրաւունքներու յանձնաժողովէն, այլ նաեւ 1987-ի Եւրոպական Խորհուրդի ժողովին Հայոց Ցեղասպանութեան ենթարկուիլը դատապարտելէ ետք, շարունակել գործածել «Մեծ Եղեռն», «Մեծ Ոճիր», «Մեծ Աղէտ» բառերը սխալ եւ ազգավնաս է: Ըստ մասնագէտներու, թէեւ որոշ իմաստի տարբերութիւն կայ «Ցեղասպանութիւն», «Եղեռն» եւ «Աղէտ» բառերու, ինչ որ ոճրագործի եւ զոհի կ"առնչուի, այսինքն «Ցեղասպանութիւնը» ոճրագործը կը ներկայացնէ, իսկ եղեռնն ու աղէտըՙ զոհը, ասոր համար ոմանք գործածած են «Հայասպանութիւն»՝ փոխանակ «Ցեղասպանութիւն» եզրին:

Իրականութեան մէջ աւելի ճշգրիտ պիտի ըլլայ «Հայոց Ցեղասպանութեան ենթարկուիլը» եւ ոչ «Հայկական Ցեղասպանութիւն» եզր գործածելը, քանի որ սխալ իմաստ կ՛արտայայտէ, այսինքնՙ կատարողի եւ ոչ ենթարկուող զոհի: Յամենայն դէպս միջազգայնօրէն «Ցեղասպանութիւն» Genocide բառն է, որ կը գործածուի եւ պէտք է օգտագործուի Հայոց Ցեղասպանութեան ենթարկուիլը արտայայտել համար:

Սորվինք մեր սայթաքումները եւ սխալները սրբագրել եւ յիշենք Գերսամ Ահարոնեանի պատգամը. «Ցեղասպանը պէտք է վերջապէս ընդունի իր յանցանքը եւ պէտք է հատուցում ընէ հայ ժողովուրդին»: Չմոռնանք, թէ «Մեծ Եղեռնը» «Ցեղասպանութիւն» չի նշանակեր: