Հորս անսպասելի սնանկությունը մեզ վերցրել էր թանկագին գորգերից և գցել չոր գետնի վրա. Շիրվանզադե

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Ալ. Շիրվանզադեի «Կյանքի բովից» ինքնակենսագրական հուշագրությունից մեկ փոքրիկ հատված:

Մայրս վերջին անգամ գրկեց ինձ, համբուրեց ու ասաց.

- Գնաս բարով, թող ճանապարհդ փշեր չտեսնի:

Հայրս չհամբուրեց ինձ: Այդ լռին և ինքնամփոփ մարդը երբեք իր հայրական սերը չէր արտահայտում սովորական գուրգուրանքով: Բայց, նայելով նրա մռայլ և հուժկու դեմքին, ես զգացի որքան խոր է նրա վիշտը: Կյանքի դաժանությունը ստիպել էր նրան բռնել իր միակ որդու ձեռը և գցել անհայտության ծովը, լավ զգալով, որ նա լողալու համար չունի ոչ մի փորձ:

Ես գնում էի մի երկիր, ուր գնում էին շատ-շատերը բախտ որոնելու: Այնտեղ մարդկային մտքի ու ձեռքի աշխատանքը նոր միայն սկսել էր գնահատվել որպես շուկայի ապրանք և հարստահարվել: Ես գնում էի ոչ բախտ որոնելու, ոչ հարստություն ձեռք բերելու և ոչ անուն վաստակելու, այլ մի կտոր հաց շահելու մորս և երկու քույրերիս համար: Հորս անսպասելի սնանկությունը մեզ վերցրել էր թանկագին գորգերից և գցել չոր գետնի վրա:

Ես չունեի գոյության կռվի համար ոչ մի միջոց և ոչ մի պատրաստություն, բացի իմ պատանի հասակից և պողպատյա առողջությունից: Ես չունեի ոչ մի նպատակ, որ մի երազ, բացի օրվա պարենս վաստակելուց և հորս պարանոցի վրա մի ավելորդ լուծ չդառնալուց: Միակ փափագս – շարունակել ուսումս – արդեն մեռել էր այն օրը, երբ հայրս ասաց. «Որդի՛, ուսումը հարուստների որդկերանց համար է, քո հայրն այժմ ոչինչ չունի»:

Ազատվելով մորս խանդավառ գրկից, ես սրբեցի երեսս նրա ջերմ արցունքներից և նստեցի կառք:

Կա՜ռք: Դա մալականի մի մեծ ֆուրգոն էր` մինչև կամարաձև ծածկոցը լի զանազան ապրանքներով: Ես բարձրացա ահագին հարկերի վրա և ինձ համար ընտրեցի մի հարմար անկյուն: Բացի ինձանից, այնտեղ կային երեք ճամփորդներ` մի գինեվաճառ, որ գնում էր Բաքու գինետուն բանալու, մի շատ գեր և շատ գեղեցիկ կին տեղական զգեստով և սրա պատանի որդին` իր նման գեղեցիկ:

Կառավար մալականը, իր տեղը հարմարեցնելով, բարձրացրեց երկայն մտրակը և սուլեց: Նախ շարժվեց մեջտեղի ձին, պարանոցը երկարացնելով, ապա մյուս երկուսը: Կառքը ճռճռաց և հետո արձակեց մի այնպիսի դղրդյուն, որ կարծես մի մեծ տուն էր խորտակվում:

Մենք հեռացել էին բավական, բայց ծնողներս դեռ կանգնած էին միևնույն տեղում: Մայրս շարունակ հեկեկում էր: Այդ երևում էր նրա ուսերի վար ու վեր շարժումից: Հայրս չուխայի երկայն թևերի տակից բարձրացրեց իր ձեռները դեպի երկինք և իսկույն գցեց վայր: Արդյոք նա իմ ճանապա՞րհն է օրհնում, թե՞ իր բախտն անիծում: Բայց զգում էի, որ իմ ներկայությամբ զսպված արցունքը այժմ հեղեղում է առատորեն հուժկու դեմքին:

Ես շարունակ նայում էի դեպի ետ, ինչպես մերձավորներից բաժանվող աքսորական, որ հույս չունի երբևէ նրանց նորեն տեսնելու: Կառքն իր հետևից բարձրացնում էր նոսր փոշի, որ օծանվում էր մայր մտնող արեգակի նարնջագույն շողերով: Երբ բարձրահասակ հորս երկայն փափախի սուր ծայրը չքացավ այդ ոսկեզօծ փոշու մեջ, ինձ պաշարեց արտասովոր տրտմություն: Ես գցեցի հրաժեշտի մի թախծալի հայացք իմ ծննդավայրի վրա: Այնտեղ էի անցկացրել իմ մռայլ մանկությունը և վաղաժամ տվայտանքներով լեցուն պատանեկությունը:

Թշվառ և անուամենայնիվ զմայելի՜ քաղաք: Վերջին զարհուրելի երկրաշարժից այնտեղ քար քարի վրա չէր մնացել, բայց դարձյալ գեղեցիկ է գեղեցկուհին նույնիսկ ցնցոտիների մեջ: Նրա փլատակներն անթիվ բարդիների, կաղամախիների ու թթենիների միջից նայում էին որպես միջնադարյան շքեղ դղյակներ: Նրա խորտակված եկեղեցիների ու մզկիթների կանգուն պատերը նմանվում էին հոյակապ աշտարակների, ուր կարծես գերված էին առասպելական գեղեցկուհիները` իրանց ողբերգական ճակատագրով: Ամեն ինչ ողողվել էր թափվող արեգակի հեղեղուն ճառագայթներով: Հեռվից լսվեց երեկոյան զանգերի ձայնը: Ինձ թվաց, որ այդ ձայնը գալիս է երկնքից որպես աներևույթ ոգիների երգեհոն, - այնքան ախորժալուր էր նա և այնքան մելոդիկ: Մերձակա մզկիթի կիսավեր աշտարակից լսվեց թուրք մոլլայի ազանը: Նրա մթին ստվերը բոսորագույն երկնակամարի վրա նկարվել էր որպես մի թևատարած և անշարժ թռչուն: Ձեռներով ականջները հովանավորած` զիլ ձայնով կոչ էր անում հավատացյալներին` կատարել երեկոյան սրբազան նամազը, աղոթել և փառաբանել երկնավորին: Մարդկային մտքի և բնության զարմանալի՜ հակասություն. սոսկալի աղետը վերագրելով աստծուն, մարդիկ դարձյալ պաշտում էին նրան և այնքան ջերմեռանդորեն, որքան շատ էին տառապում նրանցից:

Լռեցին զանգերը, կամաց-կամաց թուլանալով` չքացավ մուեզզինի /մինարեթից հավատացյալներին աղոթքի կոչող մահմեդական կրոնավոր/ ձայնը: Արեգակը, դաշտերից ու ձորերից քաշելով ոսկեգույն շղարշը, թաքնվեց մանիշակագույն լեռների հետևում:

Մնաս բարո՜վ, անգին ծննդավայր: Այսօր ավելի քան կես դար է քեզ չեմ տեսել, և, ո՞վ գիտե, կունենա՞մ բախտ նորեն տեսնելու քո փաղաքուշ կերպարանքը, որ այնքան պայծառ է իմ հոգնած հիշողության մեջ և այնքան խեղճ, որքան խեղճ էր իմ մանկությունը:

Նյութը`  Ք. Ա-ի