Միայն մի բանի առաջ էր խոնարհում նրա անկախ ու հպարտ հոգին` ժողովրդի. Խրիմյան Հայրիկ

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Ալ. Շիրվանզադեի Հուշերից (5-րդ հատորում ամփոփված։ Տե՛ս նաև` «Ցարական հետամնաց չինովնիկները ենթադրում էին, որ ռուսական կայսրությունը Խրիմյան Հայրիկի նզովքը տապալեց») մի փոքրիկ հատված:

Խրիմյանի ազատամտությունը ոմանց զայրացնում էր, ոմանց վրդովեցնում: Մինչև նրա Կաթողիկոս ընտրվիլը ապահարզանի խնդիրը մի ծանր լուծ էր Էջմիածնի վրա: Նրա նախորդները, կես դարի ընթացքում, հազիվ 3-7 ամուսնալուծություն էին թույլ տվել: Խրիմյանը առաջին իսկ տարին թույլ տվեց 57 ամուսնալուծություն: Մի անգամ Էջմիածին է գալիս մի պարոն` բողոքելու, որ Խրիմյանը թույլ է տվել իր կնոջը բաժանվել և ամուսնանալ մի ուրիշի հետ:

- Սիրո՞ւմ էիր ամուսնուդ, - հարցնում է Հայրիկը վրդովված պարոնին:

- Ո՛չ:

- Ան ալ քիզի չէր սիրում: Ուստի բաժանեցի:

- Բայց, Վեհափառ, դուք նրան իրավունք եք տվել ամուսնանալու մի ուրիշի հետ և դրանով ինձ զրկել եք այդ իրավունքից: Ռուսական օրենքով երկու ամուսնալուծվածներից միայն մեկը կարող է ամուսնանալ. ինչո՞ւ այդ մեկը կինս է և ոչ ես:

- Ըշտե, գնա դու էլ ամուսնացիր:

- Ուրեմն թո՞ւյլ եք տալիս:

- Հարկավ:

- Բայց օրե՞նքը:

- Օրենքը իմ խոսքն է: Քալե՛:

Եվ Խրիմյանը ստորագրում է պարոնի ամուսնության թուղթը:

Խրիմյանի այդ ազատամտությունը այնքան կատաղեցրեց խավարամիտներին, որ նրանք գաղտնի բողոքեցին ռուս կառավարությանը, և հետևանքն այն եղավ, որ ամուսնության իրավունքը կաթողիկոսից խլվեց և տրվեց Սինոդին …

Մարդիկ զարմանալի փոքրանում էին Խրիմյանի խոսակցության մեջ:

- Ի՞նչ տպավորություն թողեց ձեզ վրա փոխարքա Վորոնցով-Դաշկովը, - հարցրի ես նրան այն օրը, երբ առաջին անգամ տեսնվել էր կոմսի հետ:

- Թույլ է, ձայն չունի, խոսքը չի ազդեր, - պատասխանեց Հայրիկն արհամարհանքով – ան Գոլիցին քիչ մը կազդեր իր խոսելու եղանակով:

Նա ոչ մի նշանակություն չէր տալիս կայսեր հետ իր տեսնվելուն: Խոսում էր Նիկոլայ Բ-ի մասին իբրև մի հասարակ պատանու վերաբերմամբ:

Պզտիկ մարդ մըն է, կայսերական շուք չունե:

Առհասարակ Խրիմյանը մարդկանց հետ վերաբերվում էր մի տեսակ անփութությամբ և արհամարհանքով: Չկար նրա համար ոչ իշխան, ոչ ծառա, ոչ հարուստ, ոչ էլ աղքատ: Ամենքը միևնույն արժեքն ունեին նրա աչքում: Այդ տեսակետից նա կատարյալ բանաստեղծ էր: Միայն մի բանի առաջ էր խոնարհում նրա անկախ ու հպարտ հոգին – ժողովրդի: Հիշում եմ այն պահը, երբ Ներսիսյան դպրոցի երգեցիկ խումբը նրա առջև երգեց Վանի մի ինչ-որ ժողովրդական երգ: Պետք է տեսնեիք Խրիմյանին այդ պահին: Այդ հսկա մարդը ժողովրդական վշտալի երգի տպավորությամբ կծկվեց, փոքրացավ: Նրա նահապետական պայծառ դեմքը մռայլվեց, և նրա կրծքից դուրս թռավ մի ծանր, երկարատև հառաչանք: Եվ թվաց ինձ այդ պահին, որ դա ինքը հայ ժողովուրդն է իր դարավոր տառապանքներով:

- Անտակտ էր, - ասում և կրկնում են Խրիմյան Հայրիկի հակառակորդները:

Գուցե անտակտ էր իբրև կաթողիկոս, բայց մեծ էր Խրիմյանը նույնիսկ իր անտակտության մեջ:

Նյութը` Ք. Ա-ի