Զատկական խաղեր

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Հրանուշ Խառատյանի «Հայ ժողովրդական տոները» գրքից մի փոքրիկ հատված:

Զատիկը շարժական տոն է, այսինքն` նշվելու հաստատուն օր չունի: Ամեն տարի այն նշվում է գարնանային օրահավասարին`  լուսնի լրման հաջորդ կիրակի օրը, այսինքն` միշտ մարտի 22-ից հետո, 35 օրերի ընթացքում այն կիրակի օրը, որը տվյալ տարին հաջորդում է համապատասխան լուսնի լրմանը:

Մեծ պասի վերջին շաբաթվա բոլոր սպսումները, տոնական հուզումները հագուրդ պիտի ստանային այսօր, և հիրավի, դրանք լիովին փոխհատուցվում էին: Զատիկ լրը, սում էին, բախտ են բաժանում. ով այդ օրը քներ` բախտից կզրկվեր: Բայց ո՞վ կքներ. աշխատանքը և ուրախությունը եռում էր: Զատիկի տոնի բոլոր նախապատրաստությունները տեսնվում էին, բայց դեռ չէին ավարտվում: Զատկական մատաղը, որ համարյա ամենուր «ախառ» էր կոչվում, հսկում էին համայնքի կողմից ընտրված արդար մարդիկ, իսկ եփվող կաթսաների շուրջ հավաքված երիտասարդները մինչև լույս խաղում էին զատկական ամենասիրված խաղը` ձվախաղը: Ձվախաղերը տարբեր էին, սակայն ամենահայտնի ձևերը հանգում էին հետևյալին.

• Խաղում էին երկուսով: Որոշում են, թե ով է առաջինը խփելու, և որոշյալը խփում է խաղընկերոջ բռան մեջ գտնվող ձվի երևացող սուր գագաթին: Եթե առաջին հարվածից ջարդվում է խփվող ձուն, խաղընկերն իրավունք ունի դեմ տալու նաև ձվի բութ գագաթը: Եթե ջարդվում է նաև երկրորդ գագաթը, ապա ջարդված ձուն տրվում է խփողին: Կորղ են պայմանավորվել նաև այնպես, որ եթե խփողը ձուն ջարդում է, ապա նա ջարդված ձվի տիրոջից ստանում է մի ամբողջական, չխփված ձու: Եթե ջարդվում է խփողի ձուն, ապա նա պարտված կողմն է և անմիջապես խաղընկերոջն է հանձնում իր ջարդված ձուն կամ, ըստ պայմանավորվածությամբ, մեկ ամբողջական, չջարդված ձու:

• Մի քանի մարդկանցից բաղկացած խումբը միմյանց ետևից գլորում են իրենց ձվերը թեքության վրա և ջանում, որ այն դիպչի իրենից առաջ գլորվածներից որևէ մեկի ձվին: Այդ դեպքում նա տիրանում էր մինչ այդ գլորված բոլոր ձվերին: Այս խաղը կարող են խաղալ նաև ջարդված ձվերով:

• Երեք-չորս-հինգ մարդ միաժամանակ, նույն գծից թեքության վրա գլորում են իրենց ձվերը: Ում ձուն ամենից ավելի արագ և երկար է գնում` նա շահում է բոլոր գլորած ձվերը: Այս խաղը կարող են խաղալ նաև ջարդված ձվերով:

• Երկու-երեք հոգի միաժամանակ, դատավորի հրահանգով, պտտեցնում են իրենց ձվերը: Ու ձուն ամենից ավելի երկար պտտվի, նա շահում է բոլոր պտտվող ձվերը: Սկզբունքորեն այս խաղը կարող են խաղալ նաև ջարդված ձվերով, բայց եթե խաղացողներից մեկի ձուն ամբողջական է, նրա շահելու շանսերը մեծ են:

Ողջ գիշեր, անշուշտ, երգեր էին երգվում. երգում էին մատաղի եփը հսկողները, ձու կռվեցնողներն ու խաղացողները … Մարդկանց հոգին խինդով էր լցված, և այն դուրս գալու ելքեր էր փնտրում: Զատկական երգերն անսպառ էին և կային կյանքի բոլոր իրավիճակների համար` խնջույքի, մրցույթի, սիրո խոստովանության, օրորոցային …. Անհրաժեշտության դեպքում նաև հորինվում էին, բայց, իհարկե, զատկական տրամաբանությամբ` կամ գարնան գալստի ավետումով, կամ Քրիստոսի հարության ավետումով, կամ ձվերի, ախառի, կարմիր Զատկի հիշատակումով …: Բոլոր դեպքերում սիրո ու բարեկեցության, հաջողության մաղթանքները միշտ տեղին էին:

Մարտը կուգար ծաղկըներով,

Երկնից հաւքերն կարդըլով,

Ահա եկաւ մեզ սուրբ Զատիկ,

Բերենք ներկենք կարմիր հաւկիթ:

◊◊◊

Զատիկն է մեր հաւկթիկ,

Նախշուն է մեր հաւկթիկ,

Օրոր, իմ զաւակիկ,

Օրոր, աչքիս լուսիկ,

Օրոր, Լուսաւորչիս,

Օրոր, իմ զաւակիս:

Հիրավի շատ գեղեցիկ է նկարագրել Վահան վարդապետը իր տեսած զատկական գիշերը. «Միայն տաղերը չեն, որ սրտերին հոգեկան ավյուն ու խանդ են ներշնչում, այլ կան խաղեր, զատկական խաղեր, որոնք կարմիր հավկիթներով զարդարված լուսաղբյուրների մոտ են: Այս հավկիթները գովեստների հետ միասին տարեցների դողդոջյուն ձեռքերից պիտի ստանան լավագույն պարողները: Աշուղները սազերն են նվագում և արծաթազարդ գլուխներով աղջիկները թեթևոտն պարում են «կճույթը»: Պարկեշտ հարսները «շորոր» անելով, դեմ-դիմաց ունենալով պատանիների շարքը, մերթ ընդ մերթ միմյանց մոտենալով և ետ քաշվելով` «ծափ»-ն են պարում… Իսկ կարմիր շապիկ հագած և լաչակը վեր ձգած կանայք բոլորաձև «դուրան» պարն են: Հա՞րկ է արդյոք հիշել «վազքը» և «վարձքը». երիտասարդները շնչասպառ, հևիհև վազում են բարձր, հեռավոր վայրում նահապետի գավազանից կախված կարմիր հավկիթը վերցնելու: Հապա կարմիր ներկված գառնուկները, ուլիկներն ու մյուս անասուննե՞րը, որ այսօր արձակվել են, օրհնվել նահապետի կողմից և լուսաղբյուրի ջրով ցողվել, որպեսզի կենդանիներն էլ մասնակցեն զատկական ուրախություններին:

Նյութը`  Ք. Ա-ի