Յո. Լեփսիուսի ելույթը Թալեաթ փաշայի սպանության առթիվ բեռլինյան դատին

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում» (Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու) գրքից մեկ փոքրիկ հատված:

Համընդհանուր տեղահանության որոշումը կայացրել էր երիտթուրքական կոմիտեն, այդ հրամանը տվել էր ներքին գործերի մինիստր Թալեաթ փաշան (ռազմական մինիստր Էնվեր փաշայի հետ համատեղ): Հայերի բռնագաղթն իրականացվեց երիտթուրքերի հատուկ կազմակերպության միջոցով …

Անատոլիայի ողջ հայ բնակչությունը, ի վերուստ ստացված հրամանի համաձայն, աքսորվեց Միջագետքի անապատի հյուսիսային և արևելյան շրջաններ` Դեյր Զոր, Ռաքքա, Մեսքենե, Ռաս ուլ-Այն, ընդհուպ մինչև Մոսուլ: Տեղահանվեցին մոտավորապես 1 400 000 հայեր:

Ի՞նչ էր նշանակում այդ տեղահանությունը:

Թալեաթ փաշայի ստորագրած հրամանում կան այսպիսի բառեր. «Տեղահանությունը` բնաջնջում է»:

Ամեն ինչ կատարվում էր այդ հրամանի համաձայն: Արևելյան Անատոլիայի վիլայեթներից տեղահանված ողջ բնակչության սոսկ 10 տոկոսը հասավ աքսորավայրեր: Մնացած 90 տոկոսը կոտորվեցին աքսորի ճանապարհին. ժանդարմների վաճառած կամ քրդերի առևանգած կանացից ու աղջիկներից բացի, մնացած բոլորը մահացան սովից ու հյուծվածությունից:

Իսկ Արևմտյան Անատոլիայից, Կիլիկիայից և Հյուսիսային Միջագետքից անապատ աքսորված հայերին հավաքել էին համակենտրոնացման ճամբարներում, որտեղ աստիճանաբար մեծ թվով մարդիկ կուտակվեցին: Հետագայում նրանք բոլորը ոչնչացվեցին սիստեմատիկ սովի և պարբերական ջարդերի հետևանքով: Երբ ճամբարները լցվում էին աքսորյալների նոր խմբերով քշում էին անապատ և այնտեղ սպանում: Թուրքերը հայտարարում էին, թե իրենք համակենտրոնացման ճամբարների գաղափարին են հանգել անգլիացիների օրինակով, որոնք նույն կերպ էին վարվում Հարավային Ադֆրիկայի բուրերի հետ:

Պաշտոնապես հայտարարվում էր, թե այդ տեղահանությունները լոկ նախազգուշական միջոցառումներ են, բայց առանձին հեղինակավոր անձինք միանգամայն բացեիբաց խոստովանում էին, որ աքսորի նպատակը հայ ազգի բնաջնջումն է:

Ասածս բխում է նաև Գերմանիայի կայսերական դեսպանության և արտաքին գործերի մինիստրության այն փաստաթղթերից, որոնք ես արդեն հրատարակել եմ, հատկապես Կ. Պոլսում գերմանական դեսպանների ու հյուպատոսների զեկուցագրերից …

Հարց է առաջանում, թե ինչպե՞ս հաջողվեց այդքան կարճ ժամանակամիջոցում բնաջնջել մեկ միլիոն մարդ: Դա հնարավոր եղավ ամենաբարբարոս մեթոդների շնորհիվ, ինչն ապացուցված է նաև Ստամբուլի զինվորական ատյանի նյութերով, որը դատել էր Թալեաթ փաշային և նրա զինակիցներին …

Նյութը`  Ք. Ա.–ի