Թվում է` նրա հերոսները ծնվել են առաջին հայի ծնունդի հետ. Հենրիկ Մալյանը` Աղասի Այվազյանի մասին

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Հենրիկ Մալյանի «Երկխոսություն երրորդի համար» (կարդացե՛ք նաև`  «Աշոտ Մալաքյան ազգանունն Անրի Վերնոյի վերածվեց Եղեռնի մասին նրա գրած հոդվածի պատճառով», «Ալբերտ Մկրտչյանի փխրուն հոգու առնական արվեստը», «Նրա հետ հաճույք էր աշխատելը, որովհետև նա գիտեր ժպտալ. Հ. Մալյանը`  Ա. Ջիգարխանյանի մասին») գրքից մի հատված:

Գրողն Աղասի Այվազյանն է, և հիմա ես` ոչ գրողս, գրելու եմ նրա մասին:

Մի քիչ տարօրինակ է, մի քիչ ծիծաղելի ու նաև` զարմանալի:

Եվ գուցե բոլորովին էլ տարօրինակ չէ, ծիծաղելի չէ ու ոչ էլ զարմանալի, որ հենց այս պահին մտովի գնացի, գնացի ետ, դեպի անցյալ` 50 տարի ու մի բան էլ ավելի …

Կյանքիս տարբեր շրջաններում տարվել եմ տարբեր գրողներով …

Հինգից յոթ տարեկանում Թումայնանն էր` «Շունն ու կատուն» ու «Մի կաթիլ մեղրը» …

Ութից տասը տարեկանում` Մարկ Տվենի «Թոմ Սոյերի արկածները», ապա նաև` մեր գրադարակում պատահաբար հայտնված կանաչավուն կազմով «Հեքլբերի Ֆիննի արկածները» …

Մի փոքր ավելի ուշ ամեն ինչ խառնվեց իրար` Ժյուլ Վեռն ու Մկրտիչ Արմեն, Ալեքսանդր Դյումա ու Ակսել Բակունց, Րաֆֆի ու Դոստոևսկի, Լևոն Շանթ, Մայն Ռիդ, Բալզակ, Դիկկենս, Հյուգո, Ջեկ Լոնդոն, Գորկի, Չեխով, Սերվանտես …

Հետո այդ բոլորին միախառնվեց պոեզիան` Տերյան, Իսահակյան, Պուշկին, Չարենց, Բայրոն, Եսենին, Ֆրանսուա Վիյոն …

Հետո կարծես ամեն ինչ հստակացավ` Սարոյան, Չեխով, Հրանտ Մաթևոսյան, նորից Թումանյան …

Եվ, իրարկե, Աղասի Այվազյան:

Նրա գրականությունն իմ ուղեկիցն է երկար ժամանակ ու ձիգ տարիներ, թվում է` նույնիսկ իմ գիտակցական ողջ կյանքի ընթացքում:

Այդ շրջանից սկսած, երբ նա դեռ չէր էլ գրում …

Երբ նա երազում էր …

Երազում էր լինել նկարիչ, երաժիշտ, ռեժիսոր, դերասան, բանաստեղծ, նավաստի, օդաչու, երգահան, ճանապարհորդ ու նաև … գրող …

Այդ բոլորը նա, իսկապես, առանց կատակի, եղավ …

Բայց, իհարկե, նախևառաջ եղավ գրող, արձակագիր:

Հայ գրող …

Որ շատ անսովոր եղանակով պատմում է անսովոր մարդկանց մասին:

Պատմում է մի քիչ ժպիտով, մի քիչ արցունքով, միացնում ու միավորում է բոլորիս, հարազատացնում է իրար` ներելով բոլորիս թուլությունները, արատները, մաքրելով, սրբագրելով, ազնվացնելով մեզանից մեկին, մի ողջ ընտանքի, մի ամբողջ տոհմ ու մի ամբողջ ազգ:

Նրա գրքերի մարդիկ զարմանալիորեն հավերժական են: Թվում է, թե նրանք կապ չունեն կամ լոկ պայմանական կապ ունեն որևէ մի դարաշրջանի կամ որևէ ժամանակի ու պահի հետ: Թվում է` նրանք ծնվել են առաջին հայի ծնդունդի հետ, շարունակվում են իմ ու ձեր այսօրում և ավարտվելու են լոկ մեր բոլորի ավարտի հետ …

Ես միշտ զարմացել եմ, թե ինչպես է լինում, որ նրա հերոսները` դարբինը, կոշկակարը, նավաստին, կոմսը, սինյորը, վարսավիրը, ձեռնածուն, վանականը, պարուհին, ավազակը, դահիճը, պոռնիկը, բժիշկը, զինվորը, գեներալը, նկարիչը, կառապանը, այդպիսի լինելու հետ մեկտեղ, միշտ էլ նուրբ են, խելացի, ազնիվ ու … մտավորական, չափազանց մտավորական:

Եվ պետք չէ զարմանալ, որ Աղասի Այվազյանն այդչափ դիտունակ է. այդպիսիք էին այն թաղամասի բոլոր մարդիկ, որտեղ նա հասունանում էր, ձևավորվում` որպես մարդ և որպես արվեստագետ: Բայց ես չեմ կարող չզարմանալ նրա երևակայության անսպառությամբ … Նա անդադար հնարում է, բայց ճշմարիտն է հնարում, ճշմարտություն է հնարում: Եվ այդ «հնարած» ճշմարտությունը, անսովոր լինելով հանդերձ, զարմանալիորեն ծանոթ է, շոշափելի ու հարազատ` որպես մեր մեծ պապերի ու տատերի, իրենց հեռավոր նախնիների մասին …

Թվում է` Աղասին քայլում է բոլոր աշխարհներով ու բոլոր ժամանակներում: Քայլքի մեջ է անընդհատ ինքը, և ինձ թվում է նաև, որ ընթացքի մեջ են նրա հերոսները, շարժման, դինամիկայի մեջ, քայլում են, փնտրում են, որոնում, որոնում նորը, անսովորը, փնտրում են մի նոր երկինք, մի նոր արև ու լուսին, նոր բնաշխարհ ու … նաև ուրիշ մի մարդ …

Աղասի Այվազյանը հրաշագործի նման է ստեղծում, ստեղծագործում է և արդեն չեմ էլ զարմանում, որ նա ընդունակ է ցանկացած նյութից, ցանկացած շաղախից կերտել, շնչավորել, գունավորել մի նոր կերպար, մի նոր բնավորություն, մի նոր մարդ …

Աղասին ի բնե սուր աչք ունի ու նաև սուր հոգի: Նրա հոգին ամեն ինչ տեսնում է, նրա աչքը, թվում է, զգում է ամեն բան …

Ես չգիտեմ` անատոմիական ու կենսաբանական ինչ օրենքներով, բայց համոզված եմ, որ նրա բոլոր, բոլոր կենսական բջիջներն արթուն են միշտ, աշխույժ են մշտապես ու միշտ զգաստ:

(Լուսանկարում`  Ս. Վանյան, Ա. Այվազյան, Հ. Մալյան (1934)

Նյութը`  Ք. Ա –ի