Մոռացված հայը. Երվանդ Շահազիզ

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Գառնիկ Ստեփանյանի «Հոդվածներ և հուշեր» (Կարդացե՛ք նաև՝ «Վաստակաշատ բանասերը, արվեստաբանը, գրողը. Գառնիկ Ստեփանյան») գրքից Երվանդ Շահազիզին նվիրված հուշից մեկ փոքրիկ հատված:

 Տպարանական աշխարհն ինձ առիթ տվեց ծանոթանալու մի այլ ականավոր բանասերի հետ, որն ապրեց մոտ հարյուր տարի, բայց մնաց նոր-նախիջևանցի մտավորականի ազգային կաղապարի մեջ, անհաղորդ նոր գաղափարներին, կենցաղային հեղաշրջումներին: Նրա համար ամեն ինչի չափանիշը իր ժողովրդի մշակույթին ծառայելն էր:

Այդ բանասերը Երվանդ Շահազիզն էր: Մեր ժամանակաշրջանը շատ է երախտամոռ նման ազնիվ նկարագրի տեր մարդկանց հանդեպ: Այսօր Շահազիզի գերեզմանը, եթե ուզեք գտնել` պիտի դժվարանաք, մինչդեռ Երևանում փողոցներ կան հարյուրավոր մարդկանց անունով, որոնց ով լինելն էլ չգիտի ժողովուրդը:

Տասից ավելի ծանրակշիռ գիտական հետազոտություններ, որոնց մեջ «Հին Երևանը», «Նախիջևանը և նախիջևանցին», «Միքայել Ղազարյան Նալբանդյանց», «Նալբանդյանի նամականին», «Խաչատուր Աբովյանի դիվանի» երկու ստվար հատորները և այլն: Քանի՜-քանի՜ մարդիկ պիտի դժվարանային Նալբանդյանի, Պտականյանի, Աբովյանի մասին գրքեր գրել կամ դիսերտացիաներ պաշտպանել, եթե հրապարակի վրա չլիներին ականավոր բանասերի մեղվաջան աշխատանքի արդյունք այդ գրքերը, նրա ժամանակակցի հուշերը 19-րդ դարի բազմաթիվ գրողների, արվեստագետների մասին:

Երևանի գրականության և արվեստի թանգարանի հիմնադրումը պարտական ենք Շահազիզին, պարտական ոչ թե այն իրողությամբ, որ նա եղել է այդ թանգարանի առաջին վարիչը, այլ այն փաստով, որ Շահազիզի անձնվեր, հայրենասիրական ջանքերի շնորհիվ է Նոր – Նախիջևանից Հայաստան տեղափոխվել արխիվային և թանգարանային վիթխարի հարստություն` Միք. Նալբանդյանի, Պետրոս Ադամյանի, Պատկանյանի և այլոց բազմահարուստ արխիվները, ինքնագրերը, անձնական օգտագործման իրերը, հազվագյուտ ու հնատիպ գրքերը, որոնց նյութական արժեքը շատ դժվար պիտի լիներ որոշելը միլիոններով անգամ, մինչդեռ այդ ազնիվ հայը դրանց տեղափոխումն անգամ կատարել է իր վտիտ քսակով …

Կարճահասակ, փոքրամարմին, նիհարավուն մարդ էր Շահազիզը, որդեն 75 տարեկանի մոտ ծերուկ, երբ շարում էի նրա գրքերը, թվում էր, թե վերջին տարիներն է ապրում, սակայն ապրեց 18-20 տարի, հասավ հարյուրամյակի շեմքին, վախճանվեց 1951 թ., մեկ դարից զեղչելով ընդամենը հինգ տարի:

Բանավոր խոսքի մեջ նկատել էր 1860-1870-ական թվականների բուրմունք. օգտագործում էր գրաբարյան արտահայտություններ. Սոքա, դոքա, նոքա էր ասում` սրանք, նրանք, դրանքի փոխարեն: նա էլ, Աճարյանի և այլ ականավոր հայագետների նման չկարողացավ հաշտվել աբեղյանական ուղղագրության հետ: Գրում, անգամ գրքերը մակագրում էր ավանդական ուղղագրությամբ:

Մինչև մահն էլ մնաց 1860-ական թվականների ազնիվ խմորով շաղախված ավանդական հայը:

Երվանդ Շահազիզի գրաշարը եղել եմ 1930-1935 թվականներին: Շարել եմ նրա «Հին Երևանը» և «Դիվան Միքայել ՆՄալբանդյանի» գրքերը: Մի ուրիշը, եթե ցանկանար անգամ, պիտի չկարողանար անել այն, ինչ արել է Նալբանդյանի կյանքով ու գործով դեռևս 1880-ական թվականների կեսերից զբաղվող, շատ երևույթների մոտիկից իրազեկ այս կենդանի վկան:

«Հին Երևանից» էլ շատ բան սովորեցի, մոտիկից ճանաչեցի Հայաստանի մայրաքաղաքի հնամյա պատմությունը, հաղորդակից դարձա այս քաղաքի գլխին եկած փորձանքներին, բայց, այլ էր Միքայել Նալբանդյանի դիվանը: Այդ գիրքը ինձ տեղափոխեց մեկ հարյուրամյակ առաջվա մթնոլորտը, հաղորդակից դարձրեց մեծ հեղափոխականի կյանքի բոլոր ելևէջներին, մինչև Կամիշինի ահասարսուռ տարիները: Կարդում էի այդ ամենը ու երևակայությամբ լինում Նալբանդյանի հետ, աստիճանաբար ավելի ու ավելի սիրում, հոգով կապվում հայ ազատագրական պայքարի այդ ճշմարիտ առաքյալին:

շարունակելի

Նյութը`  Ք. Ա.-ի