Ամեն քաղաքական երևույթ «խաղալիքով» բացատրելու այս մենամոլությունը

Ձեզ ենք ներկայացնում Ա. Մակարյանի «Երվանդ Օտյանի կյանքը և հրապարակախոսական գործունեությունը» (կարդացե՛ք նաև` «Երվանդ Օտյանը Հնդկաստանում», «Խմբագրապետության աշխատանք` օրական երկու աման ճաշի փոխարեն. Երվանդ Օտյան», «Երվանդ Օտյանը Նուբար փաշայի եգիպտական կալվածքներից մեկում` օձերի ու կարիճների հարևանությամբ») գրքից մեկ փոքրիկ դրվագ:

Օտյանի այս շրջանի հրապարակախոսական գործունեության մեջ մեծ տեղ են գրավում հատկապես արտաքին քաղաքականության և Թուրքիային վերաբերող նյութերը: Կարելի է ասել միջազգային կյանքում տեղի ունեցած ոչ մի կարևոր իրադարձություն չի վրիպել Օտյանի ուշադրությունից, մանավանդ, եթե այդ իրադարձությունը որևէ ձևով կապ է ունեցել հայ ժողովրդի շահերի ու ձգտումների հետ:

Նա դառն հեգնանքով ծաղրել է եվրոպական մեծ տերությունների ու Ամերիկայի դիվանագիտական նոր խաղերը, մերկարցրել է գաղութային ճնշումը, նոր պատերազմի պատրաստությունները և շարունակել է պաշտպանել ճնշված ժողովուրդների իրավունքներն ու շահերը, խաղաղության գործը:

1924 թվականի հոկտեմբերին Ժնևում տեղի ունեցավ Ազգերի լիգայի հինգերորդ համաժողովը, որը քննության առավ զինաթափման ու կայուն խաղաղության հարցը: Դեռ այն ժամանակ այդ առթիվ գրած հոդվածում Օտյանը մերկացնում էր Ազգերի լիգայի անգործնականությունը: Այնտեղ շատ լավ, շատ պերճախոս ճառեր էին արտասանվում, որոնք, սակայն, ոչ մի օգուտ չէին տալիս ժողովուրդներին: «Գեղեցիկ ճառեր շատ խոսվեցան հոն, և ասկե ետքն ալ պիտի խոսվին անշուշտ, - գրում է Օտյանը համաժողովի բացման առթիվ: - Սըր Մակտոնալտի և պ. Հեռիոյի ճառերը մեյ-մեկ թանկագին գոհարներ են պերճախոսության …» : Իսկ ինչի՞ մասին ասեք, որ նրանք չէին ճառում: «Իրավարարության, զինաթափման, մշտնջենավոր խաղաղության, փոքր ազգություններու պաշտպանության, փոխադարձ վստահության, անիրավ հարձակումների դեմ ապահովության, բոլոր այս բառերը մագիստրական շեշտերով ու մոգական բառերով ներկայացվեցան ժողովին Անգլիո և Ֆրանսիայի նախարարապետներու կողմե»:

Ազգերի լիգան կազմել էր «Մնայուն իրավարար ատյան», որը պիտի քններ պետությունների միջև ծագող վեճերը և լուծում տար դրանց: «Այս կերպով մեծ քայլ մը առնված է», ինչպես կհավաստեն թերթերը: Շնորհիվ այդ ատյանին, «Մնայուն բաներակներու պետք չպիտի մնա, հետևաբար զինաթափությունը բնականաբար տեղի պիտի ունենա», - շարունակում է Օտյանը հեգնանքով: «Ամենուն կողմե ընտրված այդ գեղեցիկ բանաձևը, պզտիկ պակասություն մը ունի … բոլորովին օդային է»:

Բոլոր պետություններն էլ զինաթափություն էին ուզում, բայց բոլորն էլ որոշել էին առայժմ` «մինչև նոր տնօրինություն ոչ թե միայն պահել իրենց բանակները, այլ լավագույն կերպով սպառազինել զանոնք: Որովհետև, ըստ պերճախոս բացատրության պ. Հեռիոյի, այս աշխարհի վրա արդարությունը պիտի տիրապետե, և որպեսզի արդարությունը տիրապետե ուժի պետք ունի: Ուժը ի սպաս արդարության: Պետք է անարդարությունը զինաթափ ըլլա և արդարությունը սպառազինվի. Այն ատեն խաղաղությունը կտիրե աշխարհիս վրա …

Հա՞րկ է ըսել որ երբ արդարի ու անարդարի ակնարկություն կընենք` արդարը միշտ մենք ենք, իսկ անարդարը թշնամին»:

Այս պարագայում, իրավարար ատյանը, զինաթափությունը, դատարկ պղպջակներ էին: «Իրավարար ատյան, զինաթափություն … Երկու գունագեղ պղպճակի գունդեր, որոնք որչափ մեծցնենք, այնքան իրենց մեջի պարապությունը կավելանա»:

Ազգերի լիգան չէր կարողացել վերացնել գերմանական վտանգը, որը Եվրոպայի խաղաղությանն սպառնացող հիմնական վտանգն էր: Գերմանիան չէր մտել Ազգերի լիգայի մեջ և չէր ենթարկվում նրան: Սովետական Ռուսաստանը նույնպես չէր մտել Ազգերի լիգայի մեջ: «Եվ երբ անոնք չեն ընդունիր իրավարար ատյանը, ալ ինչի՞ կծառայե անոր կազմությունը, երբ անոնք չեն ուզեր զինաթափ ըլլալ, ի՞նչպես Ֆրանսա, Պելճիկա, Իտալիա, Բոլոնիա կամ Ռումանիա կրնան զինաթափ ըլլալ:

Այսպես ուրեմն Ժնևի մեջ թափված բոլոր այդ պերճախոսության հեղեղները ուրիշ բանի չեն ծառայեր քան եթե Լեմանի լիճը լեցնելու»:

Քաղաքական տարբեր շահերի խաչաձևման հետևանքով ինչպես բազմաթիվ միջազգային կոնգրեսների ու համագումարների, նույնպես և Ազգերի լիգայի Ժնևի համագումարի որոշումները ձևական նշանակություն ունեցան: Փոքր ժողովուրդները շարունակում էին կուլ գնալ մեծ պետությունների քաղաքական շահերին: Կուլ էր գնացել ու շարունակում էր կուլ գնալ նաև հայ ժողովուրդը: Այս բանը հայ քաղաքագետներից շատերը չէին հասկանում, ուստի շարունակում էին խոսել այն մասին, որ մեզ «խաղալիք ըրին»: Այդ միամիտ ու նաիվ մտածելակերպի դեմ Օտյանը դուս եկավ «Խաղալիք» պամֆլետով, ուր գրում է. «Ամեն քաղաքական երևույթ «խաղալիքով» բացատրելու այս մենամոլությունը, ալ սկսած է դդումի համ տալ, մանավանդ տափակագիրներու գրչին տակ:

Նյութը`  Ք. Ա-ի