Այսօր Իմանուիլ Կանտի ծննդյան օրն է

Այսօր գերմանացի փիլիսոփա, գերմանական դասական փիլիսոփայության հիմնադիր Իմանուիլ Կանտի ծննդյան օրն է։ Կանտը ծնվել է 1724–ի ապրիլի 22–ին Պրուսական թագավորության Քյոնիգսբերգ (այժմ՝ Կալինինգրադ, Ռուսաստան) քաղաքում, թամբագործի ընտանիքում։

Իմանուիլ Կանտը 1745-ին ավարտել է Քյոնիգսբերգի համալսարանը, որտեղ էլ դա­սավանդել է աշխարհագրություն, մարդաբանություն, բնական իրավունք, տրամաբանու­թյուն և մետաֆիզիկա: Նրա ստեղծագործական ուղին բաժանվում է 2 շրջանի՝ «մինչքն­նադատական» (մինչև 1770թ.) և «քննադատական»: Առաջինում գերակշռել են բնագի­տական աշխատությունները, որոնցից հատկանշական է «Համընդհանուր բնական պատ­մություն և երկնքի տեսություն» (1755թ.) երկը, որտեղ հեղինակը զարգացրել է վարկած արեգակնային համակարգի ծագման մասին (կոչվում է Կանտի վարկած): Երկրորդ շրջա­նում գրել է «Զուտ բանականության քննադատությունը» (1781թ.), «Պրոլեգոմեն­ներ...» (1783թ.), «Գործնական բանականության քննադատությունը» (1788 թ.), «Դատո­ղության ընդունակության քննադատությունը» (1790թ.) և այլ աշխատություններ, որոնք նպաստել են փիլիսոփայության հետագա զարգացմանը:

1794-ին Կանտն ընտր­վել է Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ:

Կանտի փիլիսոփայության առանցքն իմացաբանությունն է, որտեղ նա խստորեն տարբերակել է մասնավոր գիտական (մաթեմատիկա, բնագիտություն) և մետաֆիզիկա­կան (փիլիսոփայական) գիտելիքների հնարավորության պայմանները՝ ենթադրելով, որ փիլիսոփայական սկզբունքներն ունեն լոկ կարգավորիչ կիրառում: Ըստ Կանտի՝ գիտելի­քի բովանդակությունը պայմանավորված է փորձով, իսկ համընդհանրության և անհրա­ժեշտության արժանիքներ գիտելիքին տրվում են փորձից անկախ, այնպես, ինչպես ըն­կալվում է գիտակցության կողմից: Կանտը զատել է «ինքնին իրերի» (նշանակում է՝ իրերն ինչպես որ կան' անկախ ամեն ինչից) աշխարհը երևույթների աշխարհից: Թեև, նրա կարծիքով, հենց «ինքնին իրերն» են ներգործում զգայարանների վրա՝ առաջ բերե­լով զգայություններ, այնուամենայնիվ, իրերը մենք ճանաչում ենք ոչ այնպես, ինչպես նրանք գոյություն ունեն ինքնին, այլ այնպես, ինչպես մենք ենք ընկալում:

Կանտը պաշտպանել է գիտական մտքի ազատությունը: Հակադրվելով աստվածաբա­նությանը, այնուամենայնիվ, կրոնին տվել է բարոյական նշանակություն և այն խարս­խել է ոչ թե գիտելիքով, այլ բարոյական հավատով: Նրա «Մարդաբանության գործնա­կան տեսանկյունից» (1798 թ.) աշխատության խնդիրը մարդու ուսումնասիրությունն է:

Ըստ Կանտի՝ վարքը կարող է ճանաչվել բարոյական, եթե այն ղեկավարվում է ոչ թե երջանիկ լինելու, այլ երջանկությանն արժանի լինելու ձգտմամբ: Գեղեցիկը Կանտի հա­մար բարոյականի խորհրդանիշ է: Իր գեղագիտական տեսությունը նա գնահատել է որ­պես միջին օղակ գիտելիքի տեսության և բարոյագիտության միջև:

Ընդհանուր առմամբ՝ Կանտի փիլիսոփայությունը ներքուստ հակասական է և մատե­րիալիզմն իդեալիզմի հետ հաշտեցնելու փորձ:

Կանտը մահացել է 1804–ի փետրվարի 12–ին։ Կանտի գաղափարները ներգործել են նաև հայ մանկավարժական և գեղարվեստա­կան ըմբռնումների վրա, իսկ նրա փիլիսոփայության գնահատման հարցում XIX դարի հայ տեսական մտքի պատմու­թյան մեջ եղել են իրարամերժ կարծիքներ: