Մարդու խառնվածքը

Երկու հազար տարուց ավելի է, ինչ մարդկային խառնվածքը գտնվում է մարդկության ուշադրության կենտրոնում: Խառնվածքով են որոշում մարդկանց հոգեկան տարբերությունները, հույզերի արտահայտվածության աստիճանի, վարքային ակտիվության, հոգեկան կայունության բնութագրերը: Խառնվածքի մասին առաջին տիպաբանությունը մեզ է հասել Հին Հունաստանի բժշկապետ Հիպոկրատից (մ.թ.ա.460-377թթ. ), ապա հռոմեացի ականավոր բժիշկ-բնագետ Կլավդիոս Ալենից (մ.թ.ա.281-201թթ. ): Վերջինս առաջարկեց խառնվածքի առաջին տիպաբանությունը, որն ընդգրկում էր 13 տեսակ, և միայն հետագայում այդ քանակը կրճատվեց և դարձավ 4:

Ալենի առաջարկած տիպաբանության հիմքում ընկած էր այն դրույթը, որ մարդիկ իրարից տարբերվում են օրգանիզմում գոյություն ունեցող 4 տեսակ «նյութերի» համաչափությամբ:

Այդ համաչափության հիման վրա առանձնացվում են խառնվածքի հետևյալ տիպերը՝
• սանգվինիկ (տաքարյուն)
• խոլերիկ (դյուրագրգիռ)
• ֆլեգմատիկ (սառնարյուն)
• մելանխոլիկ (մելամաղձոտ)

Ժամանակակից հոգեբանության մեջ խառնվածքը դիտվում է որպես մարդու նյարդային համակարգի տիպի հոգեբանական դրսևորումը, որի մեջ մտնող հատկությունները բնորոշում են հոգեկան գործունեության շարունակությունը: Այդ հատկություններն են՝

• ռեակտիվականությունը
• ակտիվությունը
• ռեակտիվականության և ակտիվության փոխհարաբերությունը
• գործողությունների տեմպը
• Ճկունությունը կամ կոշտությունը

Ցանկացած խառնվածքի դրսևորումը բավական բազմազան է և արտահայտվում է ոչ միայն վարքի, այլև՝ մարդու ճանաչողական գործունեության և հուզական ոլորտի մեջ: Բոլոր խառվածքի տիպերն ունեն իրենց հոգեբանական բնութագրերը:

Սանգվինիկ: Այս տիպին են պատկանում այն մարդիկ, որոնք օժտված են բարձր ակտիվությամբ և ռեակտիվությամբ, ընդ որում՝ այդ երկու հատկությունները համաչափ են: Սագվինիկն աչքի է ընկնում վառ արտահայտված դիմախաղով և ակտիվ շարժումներով: Նա շատ եռանդուն է, աշխատասեր և ընդառաջ է գնում ցանկացած նոր գործի: Չի ընկնում այլոց կարծիքների ազդեցության տակ, միշտ գերադասում է ինքնուրույություն ցուցաբերել: Սանգվինիկը շատ հեշտ է շփման մեջ մտնում անծանոթ մարդկանց հետ, սովորաբար այդպիսի մարդկանց վստահում են: Նրա վարքը բավականին ճկուն է, մտավոր կարողությունները անպայմանորեն բարձր են: Այդպիսի մարդիկ ավելի լավ են կատարում այն աշխատանքները, որոնք մեծ պատասխանատվություն են պահանջում:

Խոլերիկ: Չնայած որոշ հատկություններով նման է սանգվինիկին, սակայն ունի աչքի ընկնող տարբերություններ: Խոլորիկը ևս չափազանց ակտիվ է, սակայն դժվար է կառավարում սեփական հույզերը: Բռնկուն է, անհամբեր, վարքի ճկունությունը թույլ է: Դրա հետ մեկտեղ համառ է և միշտ ձգտում է հասնել նպատակին: Խոլերիկը հավասարակշռված չէ, նրա տրամադրությունը կարող է շատ արագ փոփոխվել:

Ֆլագմատիկ: Արտաքնապես հագիստ է և հավասարակշռված: Նրան դժվար է հավասարակշռությունից հանել, քանի որ բավականին զուսպ է: Դանդաղաշարժ է, դեմքի արտահայտությունները հարուստ չեն: Ֆլեգմատիկը շատ դժվար է անցնում նոր գործերի, նա սիրում է կայունություն ամեն ինչում: Դժվար է կայացնում ճիշտ որոշումներ: Դժվար է հարաբերություններ հաստատում նոր մարդկանց հետ: Չնայած իր վաքի կայունությանն ու աշխատասիրությանը՝ ֆլեգմատիկը հաճախ հետաձգում է առաջնային գործերը առանց որևէ հիմնավոր պատճառի:

Մելանխոլիկ: Բնութագրվում է բարձր զգայունությամբ: Ցանկացած աննշան ճնշում կարող է վիրավորել նրա արժանապատվությունը: Մելանխոլիկներին բնորոշ են ցածր ձայնով խոսելը, նրանք չեն կարող լավ ղեկավար լինել, քանի որ չափազանց, նույնիսկ հիվանդագին զգայուն են: Մելանխոլիկը ակտիվ չէ, շուտ է հոգնում, մանավանդ միօրինակ աշխատանքից: Վստահ չէ սեփական ուժերին, շուտ է ենթարկվում խուճապի:

Ամեն ոք, ինչպիսի տիպի էլ պատկանի, իր մեջ կրում է բոլոր տիպերի հատկությունները:

Եթե մարդու խառնվածքը բնածին է, ապա բնավորությունը ձևավորվում է կյանքի ընթացքում: Մարդու բնավորությունը (հունարեն charakter -կնիք) նրա անհատական հոգեկան հատկությունների համագումարն է, որն արտահայտվում է նրա գործունեությամբ և վարքի ձևերով: Բնավորությունը միշտ արտահայտվում է գործունեության, արտաքին միջավայրի նկատմամբ մարդու ունեցած վերաբերմունքի մեջ: