1990թ. հունվար. Բաքուն առանց հայերի

1990թ. հունվարի 13-19 Բաքվում տեղի ունեցավ 200 հազարանոց հայ բնակչության բռնագաղթ և ջարդ: Հայերի ներկայությունը Խորհրդային Ադրբեջանի տարածքում տասնամյակներ շարունակ «անհանգստացնում էր» բազմաթիվ ադրբեջանցիների, ինչը դրսևորվում էր հասարակական–քաղաքական կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում. հակահայկական քարոզչությունն իր գագաթնակետին հասավ Գորբաչովյան «Վերակառուցման քաղաքականության» սկզբնավորումից հետո։ Դեռ 1988-1989թթ.–ից Ադրբեջանում լայն քարոզչություն էր իրականացվում, որն ուղեկցվում էր հայերին երկրից վտարելու և իրենց ունեցվածքին տիրանալու կոչերով։ Կարծես թե Ադրբեջանն իր «ավագ եղբոր»՝ Թուրքիայի կատարած ցեղասպանությունների ու անթիվ կոտորածների բազմաթիվ օրինակներով «ոգեշնչված» որոշել էր վերջնականապես լուծել «հայկական խնդիրը»։ Համենայնդեպս պատկերը նույնն էր. կրոնական և ազգայնական քարոզչություն, մոլեռանդ զանգվածների և խուժանի միջոցով հայ ազգաբնակչության կոտորած և արտաքսում, որոնք ղեկավարվում էին անմիջականորեն պետական իշխանությունների ցուցումով։

Դեռ 1989թ. ընթացքում Բաքվի հայ բնակիչներն արդեն իսկ ենթարկվում էին հարձակումների, ծեծի եւ թալանի՝ իրենց ազգային և կրոնական պատկանելիության համար: 1990թ. հունվարյան ջարդերն ու բռնությունները Բաքվում նախապատրաստվել նախապես՝ լայնամասշտաբ հակահայկական քարոզչության և պետական մարմինների համակարգման միջոցով: Կազմվել էր քաղաքի քարտեզը իր բոլոր մանրամասներով՝ բաժանված շրջանների եւ թաղամասերի, որոնց վրա նշված էին հայերով խիտ բնակեցված հատվածները, որոնք հանձնել էին ջարդարարներին:

1990թ. հունվարի 13-ին հայերի ջարդերը Բաքվում ընդունեցին համատարած բնույթ. Լենինի հրապարակում հավաքվել էր 70-100 հազար մարդ, որոնք պահանջում էին հաշվեհարդար հայերի նկատմամբ: Այս ամենը տեղի էր ունենում ԽՍՀՄ եւ Ադրբեջանի ղեկավարությունների իմացության եւ թողտվության պայմաններում: Հունվարի 13-ի հանրահավաքից հետո ամբոխը՝ խմբերի բաժանված տուն առ տուն սկսում է քաղաքը «մաքրել» հայերից: Պահպանված բազմաթիվ վկայությունները խոսում են բռնությունների անմարդկային լինելու մասին։

ԽՍՀՄ ղեկավարությունը չէր խառնվում։ Իրավիճակի ծանրությունը ենթադրում էր պարետային ժամ, որի ընթացքում ներքին զորքերը կարգ ու կանոն կհաստատեին, սակայն կենտրոնական իշխանությունները հապաղում էին: Սպանությունները եւ թալանը շարունակվեցին ընդհուպ մինչեւ հունվարի 20-ը, երբ խորհրդային զորքերը կարգուկանոնը «վերականգնելու» պատրվակով մտան քաղաք: Խորհրդային իշխանությունը Բաքվում փրկելու համար, Մ. Գորբաչովը հրամանագիր ստորագրեց քաղաքում արտակարգ դրություն մտցնելու մասին:

Բաքվում կազմակերպված հայկական ջարդերին զոհ գնացածների ճշգրիտ թիվը դեռեւս պարզված չէ: Բռնությունների արդյունքում Բաքուն գրեթե ամբողջովին հայաթափվեց: Բաքվում տեղի ունեցած իրադարձությունները չեն ստացել իրավական գնահատական, իսկ հասցված վնասները չեն հատուցվել:

Անմեղ հայ բնակչության թափված արյան դիմաց Ադրբեջանը ստացավ իր պատասխանը Ղարաբաղյան պատերազմում, երբ հայորդիներն, ատելությամբ լցված Սումգայիթում, Բաքվում, Լեռնային և Դաշտային Ղարաբաղներում հայ կանանց, ծերերին և երեխաներին սպանող ու տանջող ադրբեջանցու նկատմամբ, ջախջախեցին թշնամու գերակշիռ ուժերին։ Հայն ապացուցեց, որ իր երկրի նկատմամբ Ադրբեջանի և նրա հովանավոր «մեծ եղբոր»՝ Թուրքիայի նկրտումներն անիրական են եղել, կան ու կլինեն։