Գիտնականները բացատրել են «վեցերորդ զգայարանի» երևույթը

Հյուսիսարևելյան համալսարանի (ԱՄՆ) գիտնականները եզրակացրել են, որ մարդու ուղեղը պարզապես չի արձագանքում շրջակա աշխարհի արտաքին խթաններին, այլ ակտիվորեն կանխատեսում է, թե ինչ կպատահի։ Ուսումնասիրության արդյունքները հրապարակվել են Nature Reviews Neuroscience (NRN) ամսագրում։

Հեղինակները կասկածի տակ են դրել դասական «խթան-ճանաչում-արձագանք» մոդելը, որը ենթադրում է, որ մարդը նախ ստանում է զգայական տեղեկատվություն, այնուհետև մշակում է այն և միայն դրանից հետո որոշում է կայացնում։ Նրանց տվյալների համաձայն՝ ուղեղը գործում է տարբեր կերպ. նույնիսկ զգայական ազդանշաններ ստանալուց առաջ այն ձևավորում է սպասումներ և նախապատրաստում հնարավոր գործողություններ՝ հիմնվելով անցյալի փորձի և ներկայիս առաջադրանքների վրա։

Սա նշանակում է, որ աշխարհի ընկալումը մեծապես կախված է համատեքստից։ Օրինակ՝ անծանոթ վայրում մարդը կարող է շանը մեկնաբանել որպես պոտենցիալ սպառնալիք և նախապես «պատրաստել» փախուստի ռազմավարություն։ Ծանոթ միջավայրում նույն առարկան կընկալվի տարբեր կերպ՝ որպես անվտանգ։

Հետազոտողները սա բացատրում են ուղեղի ֆունկցիայի առանձնահատկություններով։ Ուղեղային կեղևում գերակշռում են այսպես կոչված վերևից ներքև կապերը՝ հիշողության տարածքներից մինչև զգայական տարածքներ։ Հեղինակները գնահատում են, որ տեսողական կեղևի սինապսների մինչև 90%-ը գործում է այս ուղղությամբ՝ թույլ տալով ուղեղին «ֆիլտրել» մուտքային ազդանշանները անցյալի փորձի ոսպնյակի միջոցով։

Լրացուցիչ ՄՌՏ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այս գործընթացում ներգրավված են ուղեղի տարբեր տեսակի ալիքներ։ Բետա ալիքները, որոնք կապված են պլանավորման և սպասման հետ, կարող են ճնշել գամմա ալիքները, որոնք պատասխանատու են զգայական տեղեկատվության մշակման համար։ Եթե կանխատեսումը սխալ է դուրս գալիս, ուղեղը գրանցում է սխալը և ճշգրտում է իր մոդելները, այդպիսով տեղի է ունենում ուսուցում։

Նոր հայեցակարգը նաև օգնում է բացատրել որոշակի հոգեկան վիճակների բնութագրերը։ Օրինակ՝ դեպրեսիայի դեպքում ուղեղը կարող է չափազանց ընդհանրացնել իրավիճակները՝ դրանք ընկալելով որպես սպառնալիք, մինչդեռ աուտիզմի դեպքում նկատվում է հակառակ խնդիրը՝ թույլ ընդհանրացում և նոր պայմաններին հարմարվելու դժվարություն։

Թարգմանությունը՝ Lurer.com-ի