Հնագույն ԴՆԹ-ն ցրեց «ամերիկյան չիտայի» մասին առասպելը

Անհետացած գիշատիչ Miracinonyx trumani-ը, որին տասնամյակներ շարունակ անվանում էին ամերիկյան չիտա (վագրակատու), իրականում չիտա չէ, այլ պումայի մերձավոր ազգականը։ Նոր հետազոտությունը նաև ցույց տվեց, որ այս անսովոր գիշատիչը բնակվել է շատ ավելի հյուսիս, քան նախկինում էր համարվում, և հարմարվել էր Արկտիկայում կյանքին, որտեղ, հավանաբար, մասնագիտացել էր սաղմոն որսալու մեջ։

Սանտա Կրուսի Կալիֆոռնիայի համալսարանի գիտնականների հետազոտությունը հրապարակվել է սեպտեմբերի 4-ին գիտական Current Biology ամսագրում։ Հեղինակները ուսումնասիրել են հնագույն ԴՆԹ և կայուն իզոտոպներ M. trumani-ի բրածո մնացորդներից, այդ թվում՝ Կանադայի Յուկոնում հայտնաբերված նմուշներից։

Պարզվել է, որ այս կենդանու բնակության տարածքն ընդարձակվում էր մոտավորապես 20 աստիճան լայնությամբ ավելի հյուսիս, քան նախկինում էր ենթադրվում։ Հարավային պոպուլյացիաները, որոնք ապրել են ներկայիս Վայոմինգի և Ֆլորիդայի տարածքներում, բարեխառն գոտիների ունիվերսալ գիշատիչներ էին։ Նրանց հյուսիսային ազգականները Արկտիկայում զբաղեցրել էին բոլորովին այլ էկոլոգիական խորշ։

Հետազոտողների տվյալներով, արկտիկական Miracinonyx-ները կարող էին մասնագիտանալ անցողիկ ձկներով, առաջին հերթին սաղմոնով, սնվելու մեջ։ Այսպիսով, նույն տեսակը հարմարվում էր բոլորովին տարբեր պայմանների և սննդի աղբյուրների իր հսկայական տարածքի հակադիր սահմաններում։

Արտաքնապես M. trumani-ն իսկապես հիշեցնում էր չիտայի։ Այն ուներ սլացիկ մարմին և երկար առաջային վերջույթներ, որոնք կարող էին օգնել արագ տեղաշարժվել բաց տարածություններով։ Գիտնականների գնահատմամբ, հասուն կենդանին կշռում էր մոտ 68 կգ, հասնում էր մոտ 90 սմ բարձրության և պոչի հետ միասին ուներ շուրջ 2,4 մ երկարություն։

Սակայն գենետիկական վերլուծությունը ցույց տվեց, որ չիտայի հետ նմանությունը կոնվերգենտ էվոլյուցիայի արդյունք էր՝ գործընթաց, որի դեպքում իրար ոչ ազգակից կենդանիները անկախաբար ձեռք են բերում նման հատկանիշներ՝ ի պատասխան միջավայրի նման պայմանների։ Miracinonyx-ը պարզվեց ժամանակակից պումայի քույր տեսակ, իսկ երկու գծերը բաժանվել են մոտ 2,6 միլիոն տարի առաջ։

Այս բացահայտումը փոխում է նաև պատկերացումները հին Հյուսիսային Ամերիկայի էկոհամակարգերում այս գիշատչի դերի մասին։ Երկար ժամանակ գոյություն ուներ վարկած, ըստ որի հենց ամերիկյան չիտան էր վիլորոգների բացառիկ արագության պատճառը։ Համարվում էր, որ այս անտիլոպները պահպանել են ահռելի արագություն զարգացնելու ունակությունը որպես պաշտպանություն արագ հետապնդողից, որը հետագայում անհետացել է։

Նոր գենետիկական տվյալները ցույց են տալիս, որ M. trumani-ն շատ ավելի ունիվերսալ գիշատիչ էր, քան ենթադրվում էր։ Ժամանակակից պումաների նման՝ այն կարող էր կիրառել որսի տարբեր ռազմավարություններ և ձեռք բերել բազմազան սնունդ։

Գենոմային վերլուծությունը նաև բացահայտել է հյուսիսային լայնությունների ծայրահեղ պայմաններին հնարավոր հարմարվողականություններ։ Գիտնականները հայտնաբերել են մուտացիաներ գեներում, որոնք կարգավորում են ցիրկադային ռիթմերը։ Դրանք կարող էին օգնել կենդանիներին հարմարվել արկտիկական ամռան և ձմռան անսովոր լուսային ռեժիմին։

Մեկ այլ անսպասելի առանձնահատկություն կապված է համի հետ։ Հետազոտողները պարզել են, որ M. trumani-ի մոտ, ինչպես նաև աշխատանքում ուսումնասիրված կատվազգիների բոլոր գծերի մոտ, բացակայում էր թթու համի ընկալիչի ֆունկցիոնալ գենը։ Կատուներն առանց այդ էլ հայտնի են քաղցր համը ընկալելու ունակության բացակայությամբ, սակայն սա կատվազգիների ներկայացուցիչների մոտ թթվի ընկալման հետ կապված գեների անջատման առաջին հայտնաբերված դեպքն է։

Միևնույն ժամանակ, M. trumani-ի գենետիկական բազմազանությունը բարձր չէր։ Գիտնականները դրա ցածր մակարդակը հայտնաբերել են ինչպես Վայոմինգից առանձնյակների, այնպես էլ Յուկոնից կենդանիների մոտ։ Սակայն ուժեղ ինբրիդինգի կամ թվաքանակի կտրուկ նվազման նշաններ, որոնք սովորաբար նախորդում են գենետիկական կոլապսին, չեն հայտնաբերվել։

Հետազոտողների կարծիքով, տեսակի գենետիկական բազմազանությունը երկար ժամանակահատվածի ընթացքում աստիճանաբար նվազում էր։ Miracinonyx-ը գոյություն է ունեցել միլիոնավոր տարիներ՝ առանց հանկարծակի գենետիկական ճգնաժամի նշանների, սակայն բազմազանության դանդաղ կրճատումը կարող էր այն դարձնել պակաս ունակ հարմարվելու ուշ պլեյստոցենի հետագա կլիմայական փոփոխություններին։

Աշխատության հեղինակներն այս պատմությունը համարում են ևս մեկ հիշեցում այն բանի մասին, թե որքան խաբուսիկ կարող է լինել անհետացած կենդանիների արտաքին տեսքը։ «Ամերիկյան չիտա» անվանումը սխալ է դուրս եկել միանգամից երկու առումով. Miracinonyx-ը ոչ թե իսկական չիտայի մերձավոր ազգական էր, և, դատելով նոր տվյալներից, չէր վարում այնքան մասնագիտացված կենսակերպ, որքան նախկինում էր համարվում։