«Գալիլեյի պատրաստածը». գիտնականը հայտնաբերել է XVII դարի աստղադիտակի առեղծվածային նկարագրություն

Մինչև այժմ անհայտ XVII դարի աստղադիտակի նկարագրությունը կարող է էապես փոխել վաղ օպտիկայի պատմության և Գալիլեո Գալիլեյի փորձերի մասին պատկերացումները։ Լիմերիկի համալսարանի հետազոտողը իսպանական ձեռագրում հայտնաբերել է չորս ոսպնյակով ցամաքային աստղադիտակի մանրամասն նկարագրություն, որը փաստաթղթի հեղինակը անվանում է հենց Գալիլեյի ստեղծածը։

1666 թվականի ձեռագիրը հայտնաբերել է դոկտոր Խոսե Մարիա Մորենո Մադրիդը՝ Լիմերիկի համալսարանի Պատմության և աշխարհագրության դպրոցի հետազոտողը։ De Tellescopiis Stellarum վերնագրով փաստաթուղթը պատկանել է իսպանացի դոմինիկյան վանական Իգնասիո Մունյոսին։

Դրանում Մունյոսը ներկայացնում է աստղադիտակի կառուցվածքի մանրամասն նկարագրություն, ներառյալ դրա առանձին բաղադրիչները, և սարքը ուղղակիորեն անվանում է «fabricatum a Galilaeo»՝ «Գալիլեյի պատրաստածը»։ Ձեռագրում պահպանվել են նաև աստղադիտակի սխեմաներն ու նկարները։

Մորենո Մադրիդի հետազոտությունը հրապարակվել է Annals of Science գիտական ամսագրում։ Դրա արդյունքները ցույց են տալիս, որ չորս ոսպնյակով աստղադիտակների հետ փորձարկումները կարող էին սկսվել զգալիորեն ավելի վաղ, քան մինչև այժմ համարվում էր։

Պատմական տվյալները սովորաբար առաջին չորս ոսպնյակով աստղադիտակների ի հայտ գալը վերագրում են մոտավորապես 1643–1645 թվականներին։ Իսկ եթե Մունյոսի նկարագրած սարքն իսկապես պատրաստվել է Գալիլեյի կողմից, ապա նման կառուցվածքով առաջին հայտնի փորձերը պետք է թվագրվեն ոչ ուշ, քան 1630 թվականով, այսինքն՝ դեռևս նշանավոր գիտնականի կենդանության օրոք։

Հատկապես հետաքրքիր է, որ չորս ոսպնյակով կառուցվածքը տարբերվում էր այն աստղադիտակից, որն ավելի ուշ սկսեցին անվանել գալիլեյան։ Ձեռագրում նկարագրված սարքը ցամաքային աստղադիտակ էր՝ չորս ոսպնյակով, շրջված կոնաձև կորպուսով և ուղիղ պատկեր տվող ակնապակով։ Ոսպնյակները ուռուցիկ էին և տեղադրված էին միմյանցից մոտավորապես իրենց երկու ֆոկուսային հեռավորություններին հավասար հեռավորության վրա։

Այս գործիքի պատմությունը կապված է իսպանական գաղութների հետ։ Ըստ ձեռագրի, աստղադիտակը Մունյոսին էր փոխանցել Անտոնիո Սեբաստիան դե Տոլեդո Մոլինա-ի-Սալասարը՝ Նոր Իսպանիայի փոխարքան և դե Մանսերայի մարկիզը։ Փոխարքան վանականին հանձնարարել էր մանրակրկիտ ուսումնասիրել սարքը, որպեսզի ստուգի դրա գիտական կարողությունները։

Ավելի վաղ Մունյոսը հայտնվել էր աքսորում Պորտուգալական Հնդկաստանում՝ Ֆիլիպիններում դոմինիկյանների նոր միաբանություն ստեղծելու փորձից հետո։ Ավելի ուշ նա դիմել էր իսպանական թագավոր Ֆիլիպ IV-ին՝ առաջարկելով իսպանական նավատորմերի նավարկությունը բարելավելու հեղափոխական միջոց։ Դրա դիմաց նա հույս ուներ ստանալ միապետի աջակցությունը՝ Իսպանիա վերադառնալու համար։

Նոր Իսպանիայի փոխարքան կասկածում էր, որ Մունյոսը կարող էր չափազանցնել իր գիտական ունակությունները՝ թագավորական ֆինանսավորում ստանալու համար։ Այդ պատճառով նա նրան հանձնարարել էր աստղադիտակի մանրամասն հետազոտություն անցկացնել։

Գտածոն հատկապես կարևոր է Գալիլեյի պահպանված աստղադիտակների մասին հավաստի տեղեկությունների պակասի պատճառով։ Ինքը՝ գիտնականը, պնդում էր, որ երբեք չի վաճառել իր աստղադիտակները։ XVII դարի առաջին կեսի՝ մեր օրեր հասած ութ աստղադիտակներից և ոչ մեկը չի կարող անվիճելիորեն վերագրվել Գալիլեյին։ Ֆլորենցիայի թանգարանի երկու գործիքներ ավանդաբար կապում են գիտնականի հետ, սակայն այս վերագրումը մնում է վեճերի առարկա։

Բացի այդ, Գալիլեյն ինքը չի թողել իր աստղադիտակների տեխնիկական նկարագրություններ։

Հայտնի է, որ նա իսպանական թագավոր Ֆիլիպ IV-ին էր փոխանցել մեկ մեծ և երկու փոքր աստղադիտակ՝ հույս ունենալով շահել թագավորական արքունիքի բարեհաճությունը և վարձատրություն ստանալ, այսպես կոչված, երկայնության խնդրի՝ ծովում նավի երկայնությունը որոշելու հարցի լուծման համար։

Մորենո Մադրիդը ենթադրում է, որ Մունյոսի նկարագրած չորս ոսպնյակով աստղադիտակը կարող էր հասնել դե Մանսերայի մարկիզին իսպանական թագավորական արքունիքի միջոցով։ Սակայն գործիքի այս ճանապարհը հաստատող ուղիղ փաստաթղթեր առայժմ չեն հայտնաբերվել։

Հետազոտողը շեշտում է, որ առայժմ անհնար է վերջնականապես հաստատել աստղադիտակի պատկանելությունը Գալիլեյին։ Այնուամենայնիվ, ձեռագրում առկա ուղիղ գրառման և այն պատմական վկայությունների համադրությունը, ըստ որոնց Մանսերան կարող էր իսպանական արքունիքի միջոցով հասանելիություն ունենալ Գալիլեյի աստղադիտակներին, նման վարկածը դարձնում է լուրջ քննարկման արժանի։

Նույնիսկ եթե հետագա ուսումնասիրությունները չհաստատեն սարքի գալիլեյան ծագումը, Մունյոսի ձեռագիրը մնում է կարևոր պատմական աղբյուր։ Այն պարունակում է XVII դարի աստղադիտակի ամենամանրամասն հայտնի տեխնիկական նկարագրություններից մեկը և ցույց է տալիս, թե որքան հեղինակավոր գիտական գործիքներ էին դրանք այդ դարաշրջանում։

Այժմ հետազոտողները հույս ունեն հայտնաբերել նոր փաստաթղթային կամ նյութական վկայություններ, որոնք թույլ կտան վերջնականապես պարզել այս անսովոր աստղադիտակի ծագումը։