Ալպերի սառցադաշտերն ավելի արագ են հալչում. Շվեյցարիան «սառցադաշտերի կորստի օրը» գրեթե երեք ամիս շուտ է դիմավորել

Այս տարի շվեյցարական սառցադաշտերը հունիսի 29-ին սպառել են ձմռանը կուտակված ձյան պաշարը մոտ երեք ամիս շուտ, քան դա տեղի կունենար սառցադաշտերի «առողջ վիճակի» դեպքում, գրել է  State of the Planet գիտական պորտալը։

Այդ օրը կոչվում է Glacier Loss Day՝ «սառցադաշտերի կորստի օր»։ Այդ պահից մինչև աշնան նոր ձյան տեղումները հալոցքը սկսում է նվազեցնել սառցե զանգվածը։ Այդ օրվա վաղ գալուստը դարձել է Ալպերում սառցադաշտերի արագացող հալման առավել նկատելի նշաններից մեկը։

Glacier Loss Day-ը ստեղծվել է Earth Overshoot Day-ի նմանությամբ՝ այն օրվա, երբ մարդկությունը պայմանականորեն սպառում է մոլորակի մեկ տարվա վերականգնվող ռեսուրսները։ Սառցադաշտերի համար այս ցուցանիշը թույլ է տալիս գնահատել դրանց վիճակը և միաժամանակ ծառայում է որպես Ալպերում ջերմաստիճանային փոփոխությունների ցուցիչ։

2026 թվականին Շվեյցարիայում Glacier Loss Day-ը վրա է հասել հունիսի 29-ին։ Սա դիտարկումների ողջ պատմության ընթացքում երկրորդ ամենավաղ ցուցանիշն է. 2022 թվականին այն գրանցվել էր ընդամենը երեք օր ավելի շուտ։ Այդ ժամանակ շվեյցարական սառցադաշտերը ընդհանուր առմամբ կորցրել էին իրենց զանգվածի մոտ 6 տոկոսը։

Շվեյցարական սառցադաշտերի մոնիթորինգի GLAMOS ցանցի ղեկավար Մաթիաս Հուսի խոսքով՝ ներկայիս ցուցանիշը մոտ երեք ամիս շուտ է այն ժամկետից, որը կհամապատասխաներ սառցադաշտերի «առողջ վիճակին»։

Գիտնականները հիմնական պատճառներից մեկը համարում են հունիսին և հուլիսին Եվրոպան պատած շոգի երկու հաջորդական ալիքները։ Կենտրոնական Եվրոպայի որոշ շրջաններում ջերմաստիճանը գերազանցել է 40 °C-ը։ Հունիսին Ալպերի առանձին հատվածներում սառեցման սահմանը բարձրացել էր մինչև 4 500 մետր, նույնիսկ ավելի մեծ բարձրություններում գիշերները սառույցն ու ձյունը գրեթե չէին հասցնում կրկին սառչել։

Մոնբլանի զանգվածում գտնվող Բոսոն սառցադաշտում հետևանքները հատկապես լավ են երևում օդից։ Այնտեղ, որտեղ 1980-ականներին սառույցը հասնում էր հովտի հատակին, այժմ նահանջող սառցադաշտի և ժայռերի միջև հոսում են հալոցքային ջրեր։

2025 թվականին սառցադաշտի ստորին հատվածում առաջին անգամ հայտնաբերված մեծ խոռոչը պահպանվել է նաև մեկ տարի անց։ Դրա առաջացումը կարող է կապված լինել ձյան անսովոր փոքր քանակի հետ. 2025–2026 թվականների ձմռանը Կենտրոնաեվրոպական Ալպերում ձյան ծածկի խորությունը վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում եղել է հինգ ամենացածր ցուցանիշներից մեկը։

Ձյան պակասն էլ ավելի է արագացնում հալումը։ Ձյունն անդրադարձնում է արևի ճառագայթման զգալի մասը, մինչդեռ ավելի մուգ, հին սառույցը կլանում է ավելի շատ էներգիա։ Այդ պատճառով, երբ ձնածածկույթը վերանում է, բացված սառույցը սկսում է ավելի արագ հալչել։

Հարավային Շվեյցարական Ալպերում, Ռոնի սառցադաշտում հունիսի և հուլիսի ընթացքում սառցե ծածկը բարակել է ավելի քան չորս մետրով։ GLAMOS-ի հուլիսյան տվյալներով՝ սառցադաշտը օրական միջինը կորցրել է մոտ 10 սանտիմետր սառույց։

Փոփոխությունները վերաբերում են ոչ միայն հենց սառցադաշտերին։ Ռոնի սառցադաշտի հալոցքային ջրերը սնում են Ռոն գետը, որը Շվեյցարիայով և Ֆրանսիայով հոսում է ավելի քան 800 կիլոմետր։ Դրա ջրային ռեսուրսներից են կախված խմելու ջրի մատակարարումն ու գյուղատնտեսությունը։

Կարճաժամկետ հեռանկարում արագացած հալումը կարող է ունենալ դրական ազդեցություն. լրացուցիչ ջուրը մեծացնում է սեզոնի սկզբի հոսքը, ինչը հատկապես կարևոր է Կենտրոնական Եվրոպայում երաշտի ֆոնին։ Սակայն սառցե զանգվածի նվազմանը զուգընթաց՝ այս ազդեցությունը վերանում է։ Ամռան վերջին, երբ սառցադաշտերն արդեն չեն կարողանա ապահովել հոսքի նշանակալի մասը, Ռոնի ավազանը կարող է բախվել ջրամատակարարման լուրջ խնդիրների։

Հալումը արդեն փոխում է նաև լեռնային տնտեսությունը։ Ֆրանսիական Տին քաղաքում գտնվող Գրան Մոտ սառցադաշտում ավանդական ամառային դահուկային սեզոնն այս տարի ավարտվել է սովորականից շուտ՝ ձյան պակասից առաջացած վտանգավոր պայմանների պատճառով։ Չնայած դրան՝ հանգստավայրը նախատեսում է ձմեռային սեզոնը բացել նոյեմբերի վերջին։

Սառցադաշտի ապագան մնում է անորոշ։ Գրան Մոտը զբաղեցնում է հանգստավայրի տարածքի մոտ մեկ քառորդը։ Տինի վերելակները կառավարող Altta ընկերության ղեկավար Կլեման Կոլենի կարծիքով՝ սառցադաշտում ամառային սահքը կարող է անհետանալ առաջիկա 10–15 տարիների ընթացքում։

Դահուկուղիները պահպանելու համար հանգստավայրն արդեն օգտագործում է արհեստական ձնածածկույթ։ Սակայն Կոլումբիական համալսարանի Կլիմայի դպրոցի պրոֆեսոր և Աղետներին պատրաստվածության ազգային կենտրոնի տնօրեն Ջեֆրի Շլեգելմիլխը նման միջոցներն անվանում է անարդյունավետ հարմարվողականության օրինակ. դրանք թույլ են տալիս գոյություն ունեցող մոդելը երկարացնել ևս մի քանի տարով, բայց միաժամանակ պահպանում են տարածաշրջանի կախվածությունը տնտեսությունից, որն աստիճանաբար անհետանում է։

Գիտնականներն ակնկալում են, որ շոգի ալիքների ուժգնացման և հաճախացման պայմաններում նման փոփոխություններն ավելի նկատելի կդառնան։ Nature Climate Change-ում հրապարակված հետազոտության համաձայն, եթե գլոբալ ջերմաստիճանը մինչարդյունաբերական մակարդակի համեմատ բարձրանա ավելի քան 2,7 °C-ով, ապա մինչև 2100 թվականը եվրոպական սառցադաշտերի 97 տոկոսը կարող է անհետանալ։

Արդեն այս տարի, GLAMOS-ի գնահատմամբ, շվեյցարական 20-30 փոքր սառցադաշտեր կարող են ամբողջությամբ կորցնել մնացած սառույցը։