Մարդուց հրեշ ստեղծելու պատմությունը․ ինչու է «Ֆրանկենշտեյնը» շարունակում արդիական մնալ

Մերի Շելլիի «Ֆրանկենշտեյնը»՝ 1818 թվականին հրատարակված վեպը, ավելի քան երկու դար շարունակում է մնալ համաշխարհային գրականության ամենաազդեցիկ ստեղծագործություններից մեկը։ Թեև այն հաճախ ընկալվում է որպես սարսափի ժանրի դասական, գրքի հիմնական ուղերձը շատ ավելի խորն է․ այն պատմում է գիտության սահմանների, մարդկային պատասխանատվության, լքվածության և հասարակության կողմից մերժման մասին։

Վեպի գաղափարը ծնվել է 1816 թվականի ամռանը՝ Ժնևի լճի ափին գտնվող Վիլլա Դիոդատիում։ Այնտեղ հավաքված գրողների և մտավորականների շրջանում լորդ Բայրոնն առաջարկել է, որ յուրաքանչյուրը սարսափ պատմություն գրի։ Այդ ժամանակ ընդամենը 18 տարեկան Մերի Գոդվինը՝ հետագայում Մերի Շելլին, մտածել է մի պատմություն, որը կանդրադառնար մարդկային բնության ամենախորհրդավոր վախերին։ Երկու տարի անց այն վերածվել է «Ֆրանկենշտեյն, կամ ժամանակակից Պրոմեթևս» վեպի։

Ստեղծագործության կենտրոնում երիտասարդ գիտնական Վիկտոր Ֆրանկենշտեյնն է, որը փորձում է կյանքի կոչել անկենդան մարմինը, սակայն սեփական ստեղծագործությունից սարսափած՝ մերժում է նրան։ Հեղինակը վեպում անդրադառնում է գիտական հավակնությունների վտանգներին և այն հարցին, թե ինչ պատասխանատվություն ունի մարդը իր ստեղծածի նկատմամբ։ Գիտության հնարավորությունների շուրջ այդ ժամանակ առկա քննարկումները, մասնավորապես՝ էլեկտրականության միջոցով մահացած հյուսվածքների շարժման փորձերը, նույնպես ազդել են ստեղծագործության գաղափարի վրա։

Վեպի հետագա հանրահայտության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել կինոն։ 1910 թվականին Թոմաս Էդիսոնի ընկերությունը ստեղծել է «Ֆրանկենշտեյնի» առաջին էկրանավորումը, իսկ 1931 թվականին Ջեյմս Ուեյլի նկարահանած ֆիլմը՝ Բորիս Կառլոֆի մասնակցությամբ, ձևավորել է հրեշի այն կերպարը, որը հետագայում տարածվել է ամբողջ աշխարհում։ Հոլիվուդյան տարբերակներում կերպարը հիմնականում ներկայացվել է որպես սարսափելի, գրեթե անխոս հրեշ, մինչդեռ Շելլիի վեպում նա խոսում է, կարդում, մտածում և փորձում հասկանալ իրեն շրջապատող աշխարհը։

Հեղինակի ստեղծագործության կարևորագույն շերտերից մեկը հենց այդ արարածի մարդկային կողմն է։ Նա սկզբում բարի է, սակայն մերժվում է սեփական ստեղծողի և հասարակության կողմից։ Այդ վերաբերմունքն աստիճանաբար նրան մղում է վրեժի։ Այսպիսով, վեպը հարց է բարձրացնում ոչ միայն այն մասին, թե ինչ կարող է ստեղծել մարդը, այլև՝ թե ինչպես է հասարակության վերաբերմունքն ազդում անհատի վրա։

2025 թվականին ռեժիսոր Գիլերմո դել Տորոն ներկայացրել է «Ֆրանկենշտեյնի» իր էկրանավորումը՝ գլխավոր դերերում Օսկար Այզեքի և Ջեյքոբ Էլորդիի մասնակցությամբ։ Ռեժիսորի խոսքով՝ պատմության հիմքում ոչ այնքան սարսափն է, որքան ընտանեկան ցավը, մերժումն ու ծնողի և երեխայի հարաբերությունները։

Ավելի քան 200 տարի անց Մերի Շելլիի վեպը շարունակում է նոր մեկնաբանություններ ստանալ՝ մնալով արդիական գիտության, տեխնոլոգիաների և մարդկային հարաբերությունների շուրջ քննարկումներում։ Այն հիշեցնում է, որ հրեշը երբեմն ոչ միայն ստեղծվում է մարդու ձեռքով, այլև ձևավորվում է այն վերաբերմունքից, որին արժանանում է։