«Խելքը կրթելով` կրթեք նաև ազգի ձեռքերը». Ավետիք Արասխանյան

«Խելքը կրթելով` կրթեք նաև ազգի ձեռքերը - նրա աշխատանքի ուրագը, հոգին կրթելով` կրթեք նաև ազգի սիրտը, ուժը, բնավորությունը և համոզված եղեք, որ ապագան մերն է»:

Ավետիք Արասխանյան

Ավետիք Արասխանյանը ծնվել է 1857 թ. փետրվարի 26-ին, Վերին Ագուլիսում:

Հայրը` Մկրտումը, որդուն նախ կրթության տվեց տեղական դպրոցներում, սկզբում ս. Շմավոն եկեղեցու քահանա Տեր- Սիմոնի մոտ, ապա Հայրապետ Քալանթարյանի, վանքի և 1867 թ. հիմնված ծխական դպրոցներում: Ուսումնասեր ագուլեցիք իրենց դպրոցներն ապահովել էին լավ ուսուցիչներով. այստեղ էին գործում Պերճ Պռոշյանը, Ռուբեն Ջալալյանը, Սամուել Գյուլզանդյանը և ուրիշներ, որոնք եղան պատանի Ավետիքին դեպի գիտություն առաջնորդող առաջին մեկենասները, անջնջելի տպավորություն թողնելով նրա հիշողության մեջ:

Լինելով ունևոր ընտանիքի զավակ, Արասխանյանը հնարավորություն ուներ իր կրթությունը շարունակելու: 1870 թ. հայրը նրան ուղարկում է Թիֆլիս, ուր կես տարի նախապատրաստվելուց հետո Ավետիքը ընդունվում է ռեալական դպրոցը, որն ավարտում է 1876 թ: Ինքնակենսագրության մեջ Արասխանյանը հատկապես հիշում է այն շրջանը, երբ նա ապրում էր դպրոցի հայոց լեզվի ուսուցիչ Ստ. Պալասանյանի մոտ, որը նրա վրա բարերար ազդեցություն է ունեցել: Պալասանյանի միջոցով, որը «Մշակի» առաջին աշխատակիցներից էր, դեռ աշակերտական սեղանից Ավետիքը կապվում է թերթին, ապա անձնական ծանոթություն հաստատում Արծրունու հետ, մասնակցում խմբագրական ժողովներին, որոնցից մեկի ժամանակ ծանոթանում է Րաֆֆու հետ:

1876 թ. Արասխանյանն ուղևորվում է արտասահման` բարձրագույն կրթություն ստանալու: Ուսումն արտասահմանում տևում է վեց տարի: Երեք կիսամյակ ուսանում է Լայպցիգի համալսարանում, ապա համաշխարհային ցուցահանդեսի բացման տարուն` 1878-ին, անցնում է Փարիզ:
Շուտով Արասխանյանը թողնում է Փարիզը, որովհետև նրան չի բավարարում իր նախընտրած առարկաների դասավանդման դրվածքը Ֆրանսիայում և նորից անցնում է Գերմանիա, այս անգամ Ստրասբուրգի համալսարանում ուսումը շարունակելու նպատակով: Այստեղ նա պետական գիտությունների ֆակուտետում ունկնդրում է հայտնի պրոֆեսորների դասախոսությունները' քաղաքատնտեսության, վիճակագրության ու սոցիալական ուսումնքների, պետական և գերմանական իրավունքների վերաբերյալ:

Ուսման մեջ մեծ առաջընթաց ցուցաբերելով, Արասխանյանը դառնում է հայտնի պրոֆեսոր Շմոլլերի քաղաքատնտեսական վարժոցի հիմնական անդամներից մեկը: Այստեղ գրած աշխատությունների համար նա ստանում է ֆակուլտետի առաջին մրցանակը, իսկ նրա գիտական հետազոտությունը, որը դարձավ նրա դոկտորական դիսերտացիան`«Ֆրանսիայի առևտրի քաղաքականությունը մինչև 1789 թվականը», տպագրվում է Շմոլլորի խմբագրությամբ հրատարակվող «Պետական և սոցիալական հետազոտություններ» տարեկան հանդեսում, իր իսկ` խմբագրի առաջաբանով: Այս աշխատասիրությունը հետաքրքրություն է առաջացնում գիտական շրջաններում և արժանանում դրական գրախոսությունների ոչ միայն գերմանական, այլև ֆրանսիական մամուլում: Իսկ մի քանի տարի աան, ռուսական «Դելո» ամսագրի քննադատական բաժնում մի ընդարձակ հոդված է տպագրվում Արասխանյանի այս աշխատության վերաբերյալ: Այս մասին իր ընթերցողներին է տեղեկացնում «Մշակը». «Ռուսաց ամսագիրը մեծ գովասանքով է վերաբերվում դեպի պ. Արասխանյանցի հեղինակությունը: Առհասարակն, ասում է ռուս ամսագիրը, դոկտորական դիսերտացիաները չեն կարդացվում, բայց պ. Արասխանյանցի գրքույկը եթե մինի ձեռքն ընկնի, նա անպատճառ մինչև վերջ կկարդա այդ հետաքրքիր և ուսանելի հեղինակությունը»:

1882 թ. Արասխանյանը ավարտում է Ստրասբուրգի համալսարանը, ստանալով տնտեսագիտության դոկտորի գիտական աստիճան, նա անմիջապես հրավեր է ստանում պրոֆեսոր Շմոլլերից (ով հանդիսանում էր տնտեսագիտության այսպես կոչված պատմական դպրոցի հիմնադիրներից մեկը)` համատեղ աշխատելու իր հրատարակած հանդեսում` օգնականի պաշտոնով: Բայց ոչ այս, ոչ էլ մյուս` Գերմանիայի կենտրոնական վիճակագրական վարչությունում ծառայելու առաջարկը, ինչպես նաև ակադեմիական կարիերայի հեռանկարը չեն գայթակղում երիտասարդ հայ հայրենասերին: Նրան կանչում են հարազատ հեռուները:

Եվրոպայում սպունգի նման ներծծելով այն ամեն օգտակարը, ինչը կորղ էր պիտանի լինել իր հայրենիքում, 1882 թ. Արասխանյանը բռնում է վերադարձի ճանապարհը, հոկտեմբերին հասնում Թիֆլիս:

Ի՞նչ բնագավառում պիտի օգտագործեր նա իր հարուստ գիտելիքները, տնտեսագետի մասնագիտությունը: Նրա գալուց մեկ ամիս անց Րաֆֆու գրած մի նամակում կարդում ենք. «Պարոն Արասխանյանցի հետ հաճախ տեսնվում եմ, երբեմն պ. Արծրունու մոտ ճաշի է գալիս, ես էլ եմ այնտեղ լինում: Շատ պատվական երիտասարդ է, նա Թիֆլիսում հաջողություն կգտնե. խոստացել են այստեղի բանկերից մեկոի մեջ պաշտոն տալ: Բացի դրանից դիտավորություն ունի մի շարք դասախոսություններ կարդալ իր մասնագիտությունից, այդ ավելի կնպաստե նրա առաջադիմությունը»:

Իր հետագա գործունեությունից պարզ է դառնում, որ Արասխանյանը ձեռնամուխ է լինում մի գործի, որի պիոները լինելու պատիվն էր ապահովում իր համար, այն է` քաղաքատնտեսության մասսայականացմանը յուրատեսակ ժողովրդական համալսարանի միջոցով:
1883 թ. «Մշակի» № 6-ում, այսպիսի ծանուցում ենք կարդում. «Այսօր երեկոյան, 8 ժամին, լինելու է Արծրունու թատրոնում պ. Ավետիք Արասխանյանցի առաջին դասախոսությունը քաղաքական տնտեսությունից: Նրա պրոգրամը, որ մենք մի քանի օր առաջ տարածեցինք մեր բաժանորդներին, հույս է տալիս մեզ, որ դասախոսությունները լինելու են շատ հետաքրքիր»:
Դասախոսությունների նպատակը ինքը` հեղինակը այսպես է բացատրում. «Այս դասախոսությունների նախագիծը կազմելիս իմ ջանքերը գլխավորապես դարձած էին դեպի մի բան` ճաշակ պատվաստել մեր հասարակության մեջ քաղաքատնտեսական գիտությունը ուսումնասիրելու, հասարակաց երևույթները դիտելու, հասարակաց և տնտեսական հարցերը գիտական հետազոտություններից տված հիմունքների տեսակետից ճանաչելու, օարզելու համար: … Գիտությունը այդ պատճառով անհրաժեշտ է, թե առաջադիմության համապատասխան իդեալ կազմելու և թե այդ իդեալը իրականացնելու համար պատշաճավոր միջոցներ որոնելու և կյանքին ուղղություն տալու համար: Ձգտենք, ունեմն, ճանաչել կյանքը յուր բազմակողմանի արտահայտություններով և չմոռանանք, որ բոլոր գիտություններից քաղաքատնտեսությունը ամենակարևոր և ամենահիմնականն է այդ նպատակին հասնելու համար»:
19-րդ դարի վերջում հայ մամուլ մտավ մի նոր պարբերական, որն իրեն անուն էր ընտրել աշխատավորի գործիքը` «Մուրճը», այդ անվան մեջ խորհրդանշելով հայ ժողովրդի առաջադիմության սալին մրճահարելու իր ձգտումը: Ռափայել Պատկանյանին գրած նամակում կարդում ենք. «Այդ ամսագիրն է «Մուրճը», որը պիտի հիշեցնե մուրճը դարբնի, որը նորանով երկաթը կռում կոփում է, գործիքը, որ անհրաժեշտ է համարված ամեն տնտեսության մեջ, գործիքը, որ անհրաժեշտ է համարված ամեն տնտեսության մեջ, գործիքը, որով մարդ յուր տեղն է գցում մեխը և, վերջապես, որով երբեմն, մարդ հրեշների գլուխ է ջարդում»:

«Մուրճ» ամսագրով Արսախանյանը փորձեց իրացնել իր հայրենասիրական նպատակները. այն ուներ հետևյալ ձգտումները. եվրոպական քաղաքակրթությունը հայկական կյանքին պատվաստել, ռուսական առաջավոր մտքի պտուղները հայությանը մատուցել, «Հյուսիսափայլի» սկսած գործը շարունակել և նոր ժամանակների ձայնափողը դառնալ:

Քրիստինա Աբրահամյան