«Նրանում պակասում էր հիմնական – սիստեմատիկ կրթություն». Իսահակյանը` Լեոի մասին

Բազմաճյուղ են նրա գրական գործունեության ուղիները:

Իբրև հրապարակախոս, նա ստորագրել է անհամար հոդվածներ, որոնք իր ժամանակին կարդացվել են հևիհև, խանդավառությամբ: Իբրև գրական քննադատ, նա հեղինակների երբեմն գնահատել է անաչառ ոգով, հաճախ գերագնահատել է բարեկամ միջակ գրողներին, և ստորագնահատել տաղանդավոր մեծությունները, ինչպես օրինակ, Հովհ. Թումանյանին:

Նրա «Ռուսահայ գրականություն» հատորը պերճախոս ապացույցն է այս իրողության:

Որպես գերղարվեստական գրող, Լեոին, անշուշտ, չի կարելի դասել ռուսահայ գրականության արձակագիր կլասիկների շարքին` Րաֆֆիի, Պ. Պռոշյանի, Մուրացանի, Շիրվանզադեի, Նար-Դոսի, սակայն իր պատվավոր տեղն ունի:

Նրա վեպիկները, օրինակի համար «կորածները», «Պանդուխտը», «Այծարած Եղոն», «Թաթախման գիշերը» գեղեցիկ իրականացումներ են:

Մանավանդ «Պանդուխտն» ու «Այծարածը», իրապաշտ ճշմարտությամբ գրված, միշտ հաճույքով կկարդացվեն: Այստեղ նրա ոճը կտրուկ է, աշխույժ ու պատկերավոր, և ժողովրդական դարձվածքներով հարուստ:

Նրա «Մելիքի աղջիկը» պատմական մեծ վեպը, Ղարաբաղի մելիքների շրջանից, Րաֆֆիի թույլ հետևողությամբ, ռոմանտիկ գույներով է թաթախուն, թեև ունի վարպետի էջեր, բայց ընդհանրապես տաղտկալի է և ճապաղ:

Այս անուններից զատ Լեոն ունի նաև ուրիշ վիպակներ և պատմվածքներ, ինչպես' «Վերջին վերքեր», «Ծայրեր», «Գավառական հերոսներ», «Սպանված հայրը», «Արնագին» և բազմաթիվ պատմվածքներ «Մշակ» թերթի կիրակնօրյա համարներում: Սակայն նրանք շատ նվազ արժեք են հայտ բերում:

Լեոն գրել է ուղևորական նոթեր, ինչպես «Ջրաբերդի լեռներում», ուր նկարել է բնությունը և ժողովրդի կենցաղը: Թարգմանություններից հիշենք Մորտովցևի «Հայաստանի ուղևորությունը» հաճելի գիրքը:

Այս հապճեպ գրությանս մեջ անկարելի է թվել նրա գրչի բոլոր արտադրությունները: Հիշում եմ, որ վերջերս Երևանում, մի օր, Լեոի տանը, միասին հաշվեցինք իր գրածները, որոնց թիվը մի երկու հարյուրի հասավ և դարձյալ թերի մնաց:

Սակայն Լեոի արդարացի համբավը գլխավորապես կայանում է նրա պատմական գործերի մեջ: Նա թեպետ շատ կարդացած էր` բազմակողմանի միտք լինելով, բայց անկարող եղավ եվրոպական իմաստով պատմաբան լինելու: Նրանում պակասում էր հիմնական – սիստեմատիկ կրթություն: Ծանոթ էր եվրոպական պատմագետներին, նրա սեղանի վրա էին Բլոկ, Տեն, Ռամբո, Մոմզեն, Կլյուչևսկի և այլն, սակայն յուրացումը օրգանապես չէր տեղի ունեցել նրա մտքի լաբարատորիայում:

Եվ շա՛տ հուզիչ էր, երբ ես Երևանում տեսնում էի, թե ինչպես մեր սիրելի Լեոն հոգնած տարիքում, հիվանդ աչքերով կքել է գրասեղանի վրա և ճիգով կարդում է Մաքս, Էնգելս, Պլեխանով, Լենին և բազմաթիվ նոր գրքեր, օրը օրին լույս տեսնող նոր ստվար գրքեր` նոր տերմինոլոգիայով, և տքնում է յուրացնել պատմական մատերիալիզմի մեթոդոլոգիան, նրանով լուսաբանելու Հայոց հին և նոր պատմությունը և վերստին մի անհնարին տաժանքով գրելու Հայոց պատմությունը, ամբողջ պատմությունը նոր լույսի տակ:

Ավ. Իսահակյան «Երկերի ժողովածու» հատոր V

Նյութը` Ք. Ա-ի