«Չարենցին կհարցնեի՞ր, թե ինչու կրակեց կնոջ հետույքին». լրագրողի սուր հարցադրումները Դավիթ Ասատրյանին

Գրականության, քաղաքի, բարոյականության մասին erit.am-ը զրուցել է պոետ Դավիթ Ասատրյանի հետ:

- Դավի՛թ, ո՞վ ես դու:

- Ո՞վ եմ ես... (մտածում է): Ես մեկն եմ, ով ծնվել է այս աշխարհի երեսին, գրում է բանաստեղծություններ ու վստահ չէ' ճիշտ է անում, թե՝ ոչ: Հնարավոր է' մի օր ամեն ինչ թողնեմ ու ընտրեմ կինոռեժիսուրան, կա՛մ կենսաբանություն, կա՛մ մանկավարժություն, որով զբաղվել եմ:

- Այսինքն՝ ներկա պահին բանաստե՞ղծ ես:

- Բանաստեղծ ասվածը մի փոքր այլ է, ես ուղղակի պոետական կյանքով եմ ապրում: Այսինքն՝ պոետ լինելու համար պարտադիր չէ բանաստեղծություն գրելը: Շատ ընկերներ ունեմ, որ ոչ մի տող չեն գրել, բայց պոետ են:

- Իսկ ո՞րն է պոետական կյանքը:

- Պոետական կյանքում արժեքներն այլ են՝ ի տարբերություն այն կյանքի, որով մարդկությունն է ապրում: Օրինակ՝ մենք ապրում ենք շուկայական հարաբերությունների պայմաններում, իսկ պոետական աշխարհում շուկան տեղ չունի: Տաղանդավոր պոետներ ունենք այժմ, Դավիթ Մշեցին… Նա աշխատում էր Հյուսիսային պողոտայի շենքերից մեկում… որպես բանվոր: Դավիթը, սակայն, իմ բանաստեղծական գրքի' «Սիրո երաշտ»-ի հրատարակության գումարն է տվել: Աբսուրդ է, չէ՞… Ամբողջ օրը ցեմենտ կրես, մատներդ փչացնես ու դրանով քո պոետ ընկերոջ գիրքը տպես… Ա՛յ սա պոետական աշխարհն է:

- Այսինքն՝ պոետական աշխարհում ամեն ինչ մաքո՞ւր է, ազնի՞վ:

- Պետք է որ այդպես լինի: Հակառակ դեպքում դա պոետական աշխարհ չէ, այլ ԳՄ է:

- Այժմյան պոետներից դու նշեցիր միայն Դավիթին… Այլ պոետներ էլ կա՞ն:

- Իհարկե կան ու շատ տաղանդավորները: Կարող եմ նույնիսկ անուններ նշել, որ մեր ընթերցողն ընթերցի. Դավիթ Մշեցի, Տաթեւ Ոսկանյան, Գոռ Հարությունյան, Սուսաննա Ղազարյան, Մարինե Պետրոսյան, Նարեկ Կիրակոսյան… Իհարկե կան, պատկերացնո՞ւմ եք՝ չլինեին…

- Ընթերցողը նրանց մասին գիտի՞, թե՞ նրանք ուղղակի գրական շրջանակում են:

- Տե՛ս, ինչո՞ւ էր Շիրազը համազգային մեծ սեր վայելում՝ բացի իր մարդկային տեսակից… Որովհետեւ Շիրազն ասում էր այնպիսի բաներ, որոնց մասին մարդիկ վախենում էին մտածել: Իսկ այսօր ով ինչ ուզում է, ասում է, հետեւաբար պոետի պոետական կերպարի արժեքն է ընկնում: Դեմոկրատիան ազատ խոսքի բերանին դրված այլանդակ մեծ դնչկալն է: Պատմության մեջ դեմոկրատիայի առաջին երեւույթն այն էր, երբ Պիղատոսը ժողովրդին հարցրեց. «Ո՞ւմ եք ընտրում»: Դեմոկրատիան էլ ասաց. «Վարդապետին խաչե՛ք, իսկ այս սրիկա շան որդուն ազատ արձակե՛ք»: Ա՛յ սա դեմոկրատիան է: Այո՛, ես էլ եմ ազատ մարդ, բայց ազատությունն այն չէ, որ ինչ ուզեմ, ինչպես ուզեմ, գրեմ: Եթե մարդը ներքին չափ չունի, ապա ազատությունն իր եւ շրջապատի համար չարիք է:

- Իսկ դու ի՞նչ ես գրում ու ի՞նչ կուզեիր գրել, որ չես գրում:

- Չէ՛, ես գրում եմ այն, ինչ ուզում եմ: Իմանալով, որ իմ, օրինակ, չբավարարված սեռական կյանքի ելեւէջները, եթե նույնիսկ ես գրեմ դրանց մասին, ապա գրքում չեմ տպի, «Ֆեյսբուքում» չեմ տեղադրի, ընթերցողի սեղանին չեմ դնի: Հասկանում ես' 17-18 տարեկան աղջիկը գրում է այն մասին, թե ինչքան է ուզում իր հոր հետ քնի: Ու դա վերցնում, տպագրում են ամսագրում, գրում «Ֆեյսբուքում»: Դու եւ քո հայրը, գնացե՛ք, ինչ ուզում եք, արե՛ք, մի՛ տվեք դա ինձ: Այո՛, ես գրում եմ շատ բաներ, որոնք հրապարակման ենթակա չեն: Ես գրում եմ այն, ինչ ուզում եմ' հասկանալով իմ չափը: Ես ծնվել եմ հայ, իմ Աստծուց շնորհակալ եմ, որ հայ եմ, ոչ թե հույն, ու ես Տիրոջ հետ համաձայն եմ, որ ինձ տվել է հայ գենի շարունակությունը: Հետեւաբար ես ունեմ շատ պարտավորություններ: Ես մի քառյակ ունեմ, որտեղ ասում եմ. «Ես ամենքիդ հետ, ամենքիդ համար' համամարդկային ու մարդկային եմ, բայց մի՛ նեղացեք, երբ կոչը հնչի' ես հայոց հողի հայ ֆիդային եմ»: Գրողը չի կարող ազգային չլինել: Վիլյամ Սարոյանը՝ ամերիկյան միջավայրում ապրած անգլալեզու գրողը, ուղնուծուծով հայ է իր գրականության մեջ:

- Իսկ դու ինքդ ինչպե՞ս ես սկսում գրել:

- Ուղղակի գալիս է այն պահը, որ էլ չեմ կարող չգրել: Տողը հայտնվում է ուղեղիդ մեջ դրսից, երկնքից կլինի, թե գետնի տակից, թե միջավայրն այդ տողը կբերի, կմտցնի քո ուղեղի մեջ: Գրում եմ այն ժամանակ, երբ ֆիզիկապես ի վիճակի չեմ չգրելու: Ես չունեմ մի բանաստեղծություն, որ նստել ու գրել եմ: Օր է եղել, որ եկել եմ տուն ու 15-20 բանաստեղծություն եմ գրել 2 ժամվա մեջ ու հետո հասկացել եմ, որ ամբողջությամբ դատարկված՝ չեմ կարողանա աթոռից հասնել մինչեւ մահճակալս: Երբ բանաստեղծություն ես գրում, քեզ թվում է, թե հենց նոր աշխարհում ինչ-որ հարց լուծեցիր: Ու հնարավոր է՝ 5-6 օր այդ զգացողությունը քո ներսում մնա: Պոեզիան, գրականությունը, արվեստն առհասարակ կարող է այնպիսի մեծ երեւույթների հիմք լինել, ինչպիսիք են, օրինակ, հեղափոխությունները: Հասարակության մեջ պետք է լինի ուղեղների հեղափոխություն: Եթե ուղեղների հեղափոխություն չեղավ, ինձ հետաքրքիր չէ քաղաքական հեղափոխությունը: Ի վերջո, բռնաբարվողի համար ինչ տարբերություն, թե ով է իրեն բռնաբարում:

- Քո կարծիքով՝ այժմ հայ գրականությունը ճգնաժամի մե՞ջ է, եւ արդյո՞ք նաեւ այդտեղ է անհրաժեշտ հեղափոխություն:

- Անպայման պետք է: Այսօր մեր մարդկային տեսակի մեջ ճգնաժամ կա: Դա կա ոչ միայն Հայաստանում, այլեւ ամբողջ աշխարհում: «Ֆեյսբուքում» շատ մեծ աղմուկ հանեց այն տեղեկությունը, որ Չինաստանի, թե Ճապոնիայի ռեստորաններում աբորտ արած երեխաների միս են ուտում: Այսինքն՝ սա փաստում է, որ մարդ տեսակն այնքան է հետ գնացել, որ այլեւս հետ գնալու տեղ չկա: Ամբողջ աշխարհն այսօր բարոյական ճգնաժամի մեջ է: Հայաստանում վերջին ժամանակներս խոսում են միայն կուսության մասին: Եթե պարսիկ լինեի ու միացնեի հայկական հեռուստաալիք, կմտածեի. «Այս ի՞նչ նորմալ ժողովուրդ են, իրենց միակ խնդիրը կուսությունն է»: Հայաստանում մի ամբողջ սերունդ հեռուստատեսության միջոցով քրեածին, կեղտոտ, վայրենի, այլանդակ հաղորդումներ է դիտում: Դա է պատճառը, որ երեխային երբ հարցնում ես, թե ինչ է ուզում դառնալ, ասում է. «Օրենքով գող»: Պետք է դարի շաբաթօրյակ հայտարարել ու սկսել մաքրվել:

- Գրականության միջոցով հնարավո՞ր է դա:

- Իհարկե, մի գեղեցիկ քանդակ անգամ քաղաքում կարող է հարց լուծել: Լորկան ասում է. «Արվեստը ժողովուրդներին կարող է տալ թեւեր, բայց նույն այդ արվեստը կարող է պարգեւել սմբակներ»: Հիմա մենք, ցավոք, սմբակավորներ ենք:

- Թեւերի կարիք ունե՞նք:

- Անշուշտ: Իմ առաջին բանաստեղծական ժողովածուն հենց այդպես է կոչվում' «Առանց թեւերի»: Ժողովածուում տեղ են գտել նաեւ այնպիսի գործեր, որոնք ես գրել եմ 14 տարեկանում: Կյանքիս առաջին բանաստեղծությունը, որ գրել եմ, մի աղջկա մասին է, ում շատ էի սիրում, 13 տարեկանում առաջին անգամ նրան եմ ասել՝ «Ես քեզ սիրում եմ»: Այդ աղջիկը հիմա իմ կինն է: Ու իմ առաջին բանաստեղծությունները նվիրված են եղել իմ կնոջը: Նա իմ մուսան է: Ամեն օր՝ քնելուց առաջ, հեքիաթ եմ հորինում նրա համար: Ա՛յ հենց դրա մասին եմ խոսում: Ես կնոջս հեքիաթ եմ պատմում գիշերը, պարտադիր չէ, որ այդ հեքիաթն առավոտյան գրեմ, բերեմ ու ասեմ. «Հիմա էլ դու կարդա»: Դա այդ պահի համար էր: Հիմա նկարիչներ կան, որ թղթի վրա թեկուզ կատակով մի բան են նկարում, բայց դրանով ցուցահանդես չեն բացում: Մարդ պետք է հոսանքին հակառակ լողա: Կարմրախայտ ձուկն իր ձվադրման ժամանակ լողում է ակունքին հակառակ: Մարդն էլ է այդպես: Եթե հոսանքին համարժեք քայլես, ապա ոչինչ չես թողնելու, ոչինչ չես ստեղծելու: Եթե հակառակ լողաս' դու կդառնաս Չարենց, դու կդառնաս Սարյան, Խաչատրյան: Ամենահեշտ բանը մեծամասնության կողքին կանգնելն է: Հաղթանակը շատ հայրեր ունի, միայն պարտությունն է, որ որբ է: Հիմա մենք պարտված ենք: Ես, սակայն, լավատես եմ: Երթուղայինի 150 դրամի հետ կապված դեպքերը լավատեսության ներքին ազդակ էին:

- Ովքե՞ր են քո գրական կուռքերը:

- Ոչ մեկով չեմ ոգեշնչվում' որպես բանաստեղծ, բայց ինձ լիարժեքորեն համարում եմ նրանց շարունակությունը: Ունեմ չհրապարակված պոեմ, որտեղ գրել եմ. «Ես գենն եմ կրում Չարենցի, վարում եմ Սեւակի ավտոն»: Հայ պոեզիայում ինձ համար գագաթներ են Համո Սահյանը, Եղիշե Չարենցը, Վահագն Դավթյանը, Հովհ. Թումանյանը, Համաստեղը, Պ. Սեւակը, Սիամանթոն… Հայ պոետներին պաշտում եմ: Նրանք բոլորն իմ ընկերներն են, իմ հայրերը: Սիամանթո ես կարդում ու զգում, որ ինքը հայ պոեզիայի «պապին» է: Ես Սիամանթոյից ազդվում եմ, անգամ վախենում եմ:

- Եթե քո նշած բոլոր սիրելի գրողները հավաքվեին ու դու հանդիպեիր նրանց հետ, ի՞նչ կխոսեիք, ի՞նչ կհարցնեիր: Օրինակ՝ Չարենցին կհարցնեի՞ր, թե ինչու կրակեց կնոջ հետույքին:

- Չէ՛, դա երբեք չէի հարցնի (ծիծաղում է), քանի որ ինձ հանճարների անկողինները հետաքրքիր չեն: Սոմերսեթ Մոեմն ունի հետեւյալ գործը' «Լուսին եւ 6 պենսանոց»: Կարդալուց հետո սկսեցի նույնիսկ չսիրել Գոգենի գործերը… Հմմմ… հետո հասկացա… այն, ինչ դու մտածում ես Գոգենի մասին, 6 պենսանոցի չափ է, բայց իրականում գործ ունես լուսնի հետ… Ինչ սիրուն հարց էր: Երբեք չէի մտածի, որ ինչ-որ մեկն ինձ այդպիսի հարց կտա (ծիծաղում է): Չէի խոսի, հաստատ չէի խոսի նրանց հետ:

- Իսկ բանաստեղծություն կնվիրեի՞ր:

- Նրա՞նց: (Մտածում է): Պատկերացնում եք, որ նրանք գան, քաղաքից քանի հոգի կփախչի մեկ գիշերվա ընթացքում… (Ծիծաղում է): Հետաքրքիր է, որ այդ հարցդ տվեցիր, ես հիշեցի, որ պոետական շրջանում հավաքվելիս նրանց մասին միշտ կենդանի ենք խոսում, նույնիսկ նրա մասին, ով մինչ մահանալը վատ է խոսել Սեւակի, Շիրազի մասին: Մենք սկսում ենք խոսել, թե նրան ինչպես են այն աշխարհում դիմավորելու (ծիծաղում է): Ոչինչ չէի խոսի, ուղղակի կլսեի նրանց: Ա՜խր, Չարենցի հետ ի՞նչ խոսես: Նստես ու լսես: Հմմմ… Չէ՛, բայց Սիամանթոյին կարելի է հարցնել. «Այդքան հանճարեղ տղերք էիք, այդպես միամիտ ո՞նց եղաք»: Սահյանի հետ, օրինակ, «շփվում եմ», շատ եմ կարդում: Այժմ «Վահագն Դավթյան» երիտասարդական նախաձեռնություն ենք ստեղծել. պարզվում է՝ մեր մեծն պոետը թանգարան անգամ չունի: Դպրոցական ծրագրում Վահագն Դավթյան չկա: Որոշել ենք դիմել քաղաքապետին: Ամոթ է, որ Վահագն Դավթյանն այսօր թանգարան չունի:

- Դավի՛թ, քեզ հետ կարելի է անվերջ ու ամեն ինչից խոսել: Արի՛ ամփոփենք, ի՞նչ կոչ ունես երիտասարդներին, սկսնակ գրողներին:

- Գրողի գործը չի սկսվում ու վերջանում գրասեղանի շուրջ: Ես մի բան գիտեմ' արմատից պոկվելն անհնար է: Արմատից աճե՛ք, բարձրացե՛ք: Ես խորհուրդներ առհասարակ չեմ տալիս. կարծիք եմ հայտնում: Արդեն կարծիքը կարելի է ընկալել որպես խորհուրդ: Կարծիք եմ հայտնում, որ մենք այսօր ինքնամաքրման խնդիր ունենք, մեզ շատ բաներ սխալ են համոզել: Մենք եվրոպացի ենք: Մենք հայ ենք, մենք խոշոր մշակույթ կրող ազգի զավակներ ենք: Մի ազգ, որտեղ կան ծայրահեղ հանճարներ, հանճարեղ Նարեկացի, ու կա մի հատ ծայրահեղ շան ձագ: Ընդհանրապես մենք ծայրահեղական ազգ ենք, եթե լավն ենք, ուրեմն ամենալավն ենք, եթե վատն ենք, ամենավատն ենք: Մենք անարյուն պատերազմի մեջ ենք: Արժեքների պատերազմ է: Այս նյութը կարդալուց հետո մի՛ հետաքրքրվեք' ով է Դավիթ Ասատրյանը, գնացե՛ք, նայե՛ք՝ քանի անուն տվեցի. Թումանյան, Սահյան, Չարենց, Մոեմ, Լորկա... Գնացե՛ք, նրանց գործերը կարդացե՛ք:

Հ.Գ.: Երիտասարդ բանաստեղծը, ում հետ այսօր զրուցեցինք, «Առանց թեւերի», «Սիրո երաշտ» ու անտիպ գործերի հեղինակ է: Այս տարի հաղթող է ճանաչվել երիտասարդ ստեղծագործողների առաջին համահայկական երիտասարդական «Նուռ» մրցանակաբաշխությունում:

Հարցազրույցը` Լուսի Սարգսյանի