Մասնավորները պետությանը «թասիբի՞ գցեցին»

Հարցազրույց ՀՀ նախագահի մրցանակակիր, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր, ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետի տեսական ֆիզիկայի ամբիոնի հետազոտական խմբի ղեկավար Արմեն Ներսիսյանի հետ

- Նախ շնորհավորում եմ Ձեզ՝ ֆիզիկայի ոլորտում 2011 թ.ՀՀ նախագահի մրցանակը ստանալու կապակացությամբ։ 

- Շնորհակալություն։ 

- Ասացեք, խնդրեմ, բավարա՞ր եք համարում պետական բյուջեից գիտությանը ընդամենը մոտավորապես 20 միլիոն դոլար հատկացնելը:

- Մեր հիմնական խնդիրն այսօր գիտության համակարգի քայքայված լինելն ու կարգի բացակայությունն է ոլորտում: Եթե հիմա նույնիսկ այդ գումարի կրկնապատիկը կամ եռապատիկը տրամադրվի, միևնույն է, առանձնապես ոչինչ չի փոխվելու: Խոսեմ օրինակներով: Մինչև 2009 թվականը, մոտ տասը տարի շարունակ, Կրթության և գիտության նախարարությունում և Գիտության պետական կոմիտեում գոյություն ուներ գործուղումների ֆոնդ, որը ֆինանսավորում էր գիտաշխատողների, գիտնականների մասնկցությունը միջազգային գիտաժողովներին: Երբ Գիտության պետական կոմիտեում ղեկավարությունը փոխվեց, պարզվեց, որ այն գումարները, որոնք հատկացվում էին միջազգային գիտաժողովներին մասնակցելու համար, բավարար էին համապատասխան ծախսերը հոգալու համար: Հայաստանում փաստացի ավելի քիչ գիտնական կա, քան պաշտոնական տվյալներն են ասում: Ավելին ասեմ՝ ֆինանսավորումն այս դեպքում գուցե և ավելի խանգարի: Մեր գիտական համակարգը դեմոկրատական մոդելի հիման վրա է կառուցված, մեզ մոտ յուրաքանչյուր ղեկավար ինքն է որոշում՝ ում ընդունի աշխատանքի և ինչ անի: Արդյունքում գիտնականների ավելացումը կարող է հանգեցնել ավագ սերնդի, փորձառու գիտնականների՝ թոշակի անցնելուն:

- Պարոն Ներսիսյան, եթե ամեն ինչ այնպես է, ինչպես Դուք եք ներկայացնում, ապա ինչո՞ւ են մեր երիտասարդ գիտնականները բողոքում ֆինասավորումից, ինչո՞ւ են նրանք համոզված, որ Եվրոպայում ավելի շատ կվարձատրվեն, քան մեզ մոտ:

- Եթե շատ ցանկանանք, ապա կարող ենք այդպիսի բանի ընդամենը մի երկու օրինակ հիշել։ Որքան էլ որ զարմանալի լինի՝ հիմա որոշ ներհոսք կա արտերկրից, սակայն գիտությամբ զբաղվելու տեսանկյունից այդ երիտասարդներն առայժմ ակտիվ չեն, և դեռ չեն ինտեգրվել մեր գիտական հանրությանը: Վերջերս պատահաբար իմացա, որ մեր տաղանդավոր երիտասարդներից մեկը, ով Դուբայում է իր թեկնածուական թեզը պաշտպանել, և ով հետո postdoc էր Բելգիայում, և ապա ինֆորմացիոն տենոլոգիաների ինստիտուտում է աշխատում, այլևս չի զբաղվում գիտությամբ: Ակնկալում եմ, որ մեր տաղանդավոր երիտասարդներից մեկը այս աշնանը կվերադառնա Երևան, որովհետև նա սխալ գիտական պաշտոն է ընտրել Լայպցիգում, ոչինչ չի սովորել այնտեղ և իր հետագա կարիերան չի տեսնում այնտեղ: Կարծում եմ, որ PhD պաշտպանելուց հետո ինքը աշնանը կգա Երևան:

- Ձեր խոսքերով՝ մեր երկրում բավականին բարձրակարգ կադրեր են պատրաստում, որոնց համար նույնիսկ միջին եվրոպական բուհերն ավելի թո՞ւյլ են, ճի՞շտ հասկացա։

- Ոչ, պարզապես Հայաստանում կա ավանդույթ, իսկ եվրոպական համալսարանները ոչ պակաս անկում են ապրել, քան մերը, մենք նույնիսկ ավելի լավ վիճակում ենք: Առհասարակ սա մեծ խնդիր է, որովհետև ամբողջ Եվրոպայում տեսական ֆիզիկայի երեք հիմնական կենտրոն է գործում, իսկ դա քիչ է, որ տեսական ֆիզիկոս գիտնականը արագորեն ինտեգրվի գիտական հանրությանը:

- Համաձա՞յն եք, որ գիտությունը ծերանում է, որովհետև շատ երիտասարդներ ինչպես գալիս են գիտության ասպարեզ, այնպես էլ հեռանում են՝ ինչպես ցույց է տալիս ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի տասնամյա զեկույցը: Արդյոք այս հանգամանքը չի՞ սպառնում, որ մենք անդառնալի ռազմավարական կորուստ ունենանք:

- Ես համաձայն եմ, դա ամենախիստ սպառնալիքն է մեր երկրի ու հասարակության համար։ Ես օրինակներով խոսեմ: Եթե հաշվենք, թե տեսական ֆիզիկայի ոլորտում քանի ակտիվ գիտնական ունենք, որոնք հինգ տարի շարունակ տարեկան երեք հոդված են հրապարակում, ապա կստանանք, որ մեր ոլորտում ակտիվ գիտական կյանքով զբաղվող մարդիկ քսան-քսանհինգն են, ընդ որում, նրանք հիմնականում վաթսուն տարեկան են, քառասունից-հիսուն տարեկան ունենք ութ գիտնական, երեսունից-քառասուն՝ չորս թե հինգ հոգի: Այո, սրանք սարսափելի թվեր են, բայց ի տարբերություն մեր հարևանների, իրավիճակն անհուսալիորեն վատ չէ: Վրաստանում, որն անցյալում ուներ շատ հզոր գիտություն տեսական ֆիզիկայի ոլորտում, հիմա քառասունից-վաթսուն տարեկան կա մոտ երեք հոգի, երբ մեզ մոտ այդ թիվը հասնում է տասնհինգի: Պատկերն ավելի վատ է Ադրբեջանում, որտեղ ընդամենը մեկ գիտնական է տեսական ֆիզիկայի ոլորտում: Անգամ Ռուաստանում՝ Մոսկվայում, վիճակը շատ չի տարբերվում իմ ասածից:

- Կարո՞ղ ենք ասել, որ մենք, ի տարբերություն մեր հարևանների, պահպանել ենք բարձր դիրքեր և ունենք առաջատար գիտություն, իսկ մյուս բոլոր ցուցանիշներով մեր երկիրը գտնվում է ավելի վատ վիճակում։ Ինչո՞ւ, օրինակ, գիտական արդյունքը չի արտահայտվում տնտեսության ոլորտում:

- Ես գիտեմ, որ գիրք կարդալը տնտեսության զարգացման հետ կապ չունի, գիտական աշխատանքը առաջին հերթին ենթադրում է գիրք կարդալը և գիտելիք ստեղծելը, այլ ոչ թե փող աշխատելը: Տնտեսությունը Վրաստանում կամ Ադրբեջանում ավելի լավ վիճակում չէ: Ադրբեջանում ապրող ազգությամբ պարսիկ մի քաղաքագետի վերլուծմամբ՝ հայերի բախտը բերել է, որ չունեն նավթ, և Հայաստանը դրանով է պահպանել բարձր դիրքեր։ Սակայն այժմ մենք ունենք լուրջ մրցակից՝ ի դեմ Իրանի, որը չունի երկար տարիների գիտական ավանդույթ ու պատմություն, ինչպես ունի Հայաստանը։ Բայց նրանց ավագ սերնդի գիտնականները, որոնք շուտով թոշակի են անցնելու, ակտիվորեն կրթում են երիտասարդներին, և եթե տենդենցն այսպես շարունակվի, ապա գիտությունը Իրանում մեծ ապագա կունենա: Բայց Թուրքիայում և Իսրայելում նկատվում է երիիտասարդների հետաքրքրության անկում գիտության նկատմամբ:

- Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այն հանգամանքին, որ մենք ունենք Գիտությունների ազգային ակադեմիա և Գիտության պետական կոմիտե, իսկ ֆինասավորումն իրականացվում է միայն Գիտության պետական կոմիտեի կողմից:

- Ես դրական եմ վերաբերվում Գիտության պետական կոմիտեի գործունեությանը, որովհետև նրանք միայն կարող են խորհուրդ տալ, պակասում է կամքն այլ օղակներում: Գոյություն ունեն կազմակերպչական խնդիրներ, որոնք պետք է հաղթահարվեն, որպեսզի գիտության ֆինանսավորման ավելացումը լինի արդյունավետ ու նպատակային: Պրոֆեսոր Մանվելյանի ղեկավարած տեսական ֆիզիկայի խմբում պաշտոնապես աշխատում են վաթսունհինգ տեսաբան, իսկ իրականում՝ շատ քիչ: Համալսարանի մեր լաբորատորիան փաստացի գիտաշխատողների քանակով առաջիններից մեկն է, բայց այդպիսին է վիճակը ընդամենը մի վաթսուն տոկոսի դեպքում:

- Ինչպես գիտեք, երիտասարդ գիտնականները բողոքում են իրենց երեսուն-հիսուն հազար դրամ աշխատավարձերից: Ինչու՞:

- Իմ խմբի երիտասարդ գիտնականները, որոնք փաստացի աշխատում են, ստանում են հարյուր հազար և ավելի: Ազգային ակադեմիայում հնարավոր է, որ այդքան ստանան, ես չեմ կարող մեկնաբանել, դա նրանց ղեկավարների խնդիրն է, կամ վատ են աշխատում, կամ ղեկավարները երիտասարդների մեջ արժանի մարդիկ չեն տեսնում, որ ավելի բարձր վարձատրեն: Այսօր Հայաստանի և, առհասարակ, միջազգային բոլոր տեսակի գիտական կառույցներն ու կազմակերպությունները ֆինանսավորում են առաջին հերթին հենց երիտասարդներին:

- Պարոն Ներսիսյան, ծանո՞թ եք «Պահանջում ենք գիտության ֆինասավորման ավելացում» ֆեյսբուքյան նախաձեռնությանը։ Եթե այո, ապա խնդրում եմ Ձեր կարծիքը։

- Առանձնապես շատ չեմ խորացել ու շատ հեռանկարային չեմ համարում դա, և պատճառներն այստեղ մի քանիսն են: Առաջինը, ըստ իս, մեր հիմնական խնդիրն այսօր ոչ թե ֆինանսավորումն է, այլ կազմակերպչականը: Եվ երկրորդ, ես գիտեմ, որ նմանատիպ զանգվածային շարժումները, որոնք հավաքում են բազում երիտասարդների և երիտասարդ գիտաշխատողների տարբեր ոլորտներից, չեն կարող հասկանալ գիտության համակարգային խնդիրները: Նույնն էր, երբ 1988թ-ին սկսվեցին մասշատաբային քաղաքական միտինգները, այդ ժամանակ մեր կրթական ու գիտական համակարգը անկում ապրեց: Ես գիտեմ իհարկե, որ այսօրվա մեր գիտական համակարգը կոնսերվատիվ համակարգ է, բայց նման շարժումները կարող են քայքայել համակարգը: Գիտության, մասնավորապես ֆիզիկայի և տեսական ֆիզիկայի շնորհիվ է, որ մերը երկիրը համարվում է քաղաքակիրթ ու ճանաչված պետություն: Իհարկե, ՊԳՖԱ-ի շարժումն իր մեջ նաև շատ դրական տարրեր է պարունակում, մասնավորապես՝ գիտության տարածման ու զարգացման տեսանկյունից, բայց տեսականորեն կարող է նաև գործել հակառակ էֆեկտը՝ թուլացնել մեր գիտական համակարգը:

- Ինչպե՞ս եք վերաբերվում «Տաշիր» և «Գագիկ Ծառուկյան» հինադրամների ֆինանսավորմամբ երիտասարդ գիտնականների՝ բարձր ազդեցության գործակից ունեցող միջազգային գիտական ամսագրերում հրապարակումների և հղման բարձր ինդեքս ունեցող հոդվածների խրախուսմանը:

- Բնականաբար ողջունում եմ։ Մասնավորի կողմից գիտության ֆինասավորումն ընդունված պրակտիկա է ողջ աշխարհում: Ես ինքս իմ գիտական խմբի հետ միասին մասնակցել եմ մի քանի նման ծրագրերի: Մասնավորապես՝ վերջերս մեր խումբը կատարել է մի հայ-գերմանական հետազոտական համատեղ ծրագիր, որը ֆինասավորել է գերմանական հայտնի «Ֆոլկսվագեն» մասնավոր ընկերությունը: Զարգացած գիտություն ունեցող բոլոր երկրներում նմանատիպ հիմնադրամները շատ են՝ «Տոյոտա»-ն, «Ֆիլիպս»-ը, IBM-ը և այլ կազմակերպություններ՝ ձեզ օրինակ: Ուստի, ես ողջունում եմ նպատանիպ պրակտիկան մեզանում: Ինչ վերաբերում է առաջադրված չափորոշիչներին, ապա այստեղ կարելի է ասել ավելին՝ մեր դեպքում այդ հանգամանքն առանձնահատուկ կարևոր է։ Տեսե՛ք, երբ այդ ծրագրերն արվեցին, գիտական հանրության շրջանակում և հասարակության մեջ գնաց դրանց քննարկում, ավելի հանգամանալից դիտարկվեցին առաջադրված չափորոշիչները, դրանց ներդրման կարևորությունն ու օգտակարությունը: Վերջում, ինչպես մենք գիտենք, բոլորովին վերջերս, կրթության և գիտության նախարարի մոտ տեղի ունեցավ խորհրդակցություն՝ Գիտության պետական կոմիտեի նախագահի և այլ շահագրգիռ պաշտոնյաների մասնակցությամբ, որտեղ հայտարարվեց, որ գալիք տարվա բյուջեով նախատեսվում է իրականացնել հարյուր լավագույն գիտնականների մրցույթը՝ հենց վերը նշված և նմանօրինակ չափոշորոշիչների վրա հիմնված: Ժպտալով կարող ենք ասել, որ «Տաշիր» և «Գագիկ Ծառուկյան» հիմնադրամների մրցույթները վարակիչ եղան՝ լավ իմաստով։ Ժողովրդական բառերով ասած՝ պետությանը «թասիբի գցեցին»:

Սովորաբար պրոֆեսորները մի քիչ ավելի շատ լավատես են լինում, կամ երբեմն մի քիչ անիրատես: Պրոֆեսոր Ներսիսյանի համամրցանակակիր, իր խմբի նախկին աշխատակից, ֆիզմաթ գիտությունների թեկնածու, ներկայում Իտալիայի Ֆրասկատիի Ազգային լաբորատորիայի postdoc Վահագն Եղիկյանի հետ հարցազրույցը՝ երիտասարդ գիտնականների խնդիրների առնչությամբ, տեսեք այստեղ http://lurer.com/?p=36425&l=am&fb_source=message։ Շարունակեք հետևել գիտության խնդիրներին նվիրված մեր հրապարակումներին։

Հարցազրույցը՝ Սմբատ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆԻ