Սուրճ խմելու ավանդույթը` բրիտանացի օրիենտալիստի հուշերում

Էդուարդ Ուիլիամ Լեյնը (1801-1876) բրիտանացի օրիենտալիստ, թարգմանիչ և բառարանագիր է: Հայտնի է «Հազար ու մի գիշեր»-ի անգլերեն թարգմանությամբ և արաբերեն-անգլերեն բազմահատոր բառարանի ստեղծմամբ:

1825-ին նա ժամանել է Եգիպտոս: Այնտեղ անցնացնելով ավելի քան երկու տարի՝ շփվել է տեղի բնակչության հետ` ներկայանալով և հագնվելով որպես թուրք: Այս շփումների և զրույցների արդյունքում հավաքած գրառումները հետագայում վերածվել են գրքի և 1836-ին տպագրվել «Ժամանակակից եգիպտացիների վարքն ու սովորույթները» վերնագրով:

Ներկայացնում ենք այդ գրքից մի հատված՝ եգիպտացիների կողմից սրճելու սովորույթի վերաբերյալ:

Սուրճի գավաթը հնարավորության դեպքում ուղեկցվում է ծխամորճի հետ: Դրանք երկուսն էլ համարվում են հավասար ճոխություն և համատեղվում են՝ այդպիսով փոխարինելով գինուն, որը քիչ տարածված էր արաբների շրջանում:Ի դեպ, սուրճի անվանումը՝ kahweh (ինչպես նշված է բնօրինակում), «գինի» բառի հին արաբերեն անվանումն է, ինչը ամրապնդում է այս ենթադրությունը:

Ասում են, որ այս թարմացնող հատկություն ունեցող ըմպելիքը, որը պատրաստվում է սուրճի հատիկներից, հայտնաբերվել է Հիջրայի 7-րդ դարի վերջին (Քրիստոնեական տարեգրության 13-րդ դարում) Օմար շեյխ անունով մի հավատացյալի կողմից: Նա իր հետևորդների հետ հալածանքներից փախել և ապաստան էր գտել Էլ-Եմեն լեռան վրա: Սովից դրդված՝ նրանք համտեսել են սուրճի հատիկները: Այսպիսով, սուրճի հայտնաբերման գյուտը լիովին պատահական է եղել:

Սակայն սրանից երկու դար հետո միայն այն տարածում է գտնում էլ-Եմենում: Հիջրայի 900-910թթ. ընկած ժամանակահատվածում (մեր թվագրության 15-րդ դարի վերջ-16-րդ դարի սկիզբ կամ դեպի Եվրոպա թութուն արտահանելուց գրեթե մեկ դար առաջ) սուրճը տարածվում է Եգիպտոսում: Սուրճ խմում են ալ-Ազհար մեծ մզկիթում էլ-Եմենի, Մեքքեի (Մեքքա-խմբ.) և էլ-Մեդենեի (Մադինա-խմբ.) ֆաքիրները (մտավորականներ-խմբ.), ովքեր գտնում են, որ այն շատ թարմացնող է, երբ իրենք ընկղմված են լինում աղոթքների և Աստծուն ուղղված փառաբանությունների մեջ և հաճույքով ըմպում են այն:

Գրեթե կես դար հետո սուրճը մուտք է գործում Կոստանդնուպոլիս: Արաբիայի, Եգիպտոսի և Կոստանդնուպոլսի ուսյալ և աստվածավախ մարդկանց շրջանում այն բուռն քննարկումերի առարկա է դարձել: Շատ բժիշկներ պնդում էին, որ այն ունի թունավոր հատկություն, և այդ պատճառով էլ մուսուլմանների համար անթույլատրելի ընպելիք է: Ուրիշները համոզված էին, որ ի թիվս բազում դրական հատկությունների, այն խանգարում է քունը, ինչն էլ հենց անհրաժեշտ է գիշերներն աղոթող հավատացյալների համար: Կառավարիչներից կախված՝ սուրճի վաճառքը մեկ արգելվում էր, մեկ կրկին թույլատրվում էր: Երկար տարիներ արդեն սուրճը օրենքով թույլատրված է բոլոր մուսուլմանների համար. այն մեծ քանակությամբ օգտագործվում է նաև վահաբիների կողմից, ովքեր հայտնի են որպես ծխախոտի օգտագործման մոլի հակառակորդներ, Ղուրանի դրույթների և Մարգարեի ավանդույթի պահապաններ:

Նախկինում այս ըմպելիքը պատրաստվում էր սուրճի հատիկներից և կեղևներից: Արաբիայի բնակիչների շրջանում պահպանված է և՛ այս մեթոդը, և՛ միայն կեղևն օգտագործելու եղանակը: Արևելքի այլ երկրներում, սուրճը պատրասվում է միայն թարմ բոված և աղացած հատիկներից:

Կահիրեում գործում են հազարից ավել kahweh-ներ կամ սրճարաններ (ուշագրավ է, որ «սուրճ» և «սրճարան» անվանումները արաբերենով նույն՝ «սուրճ» բառով էին արտահայտվում- խմբ.): kahweh-ն, ընդհանուր առմամբ, իրենից ներկայացնում է փոքր շինություն, որի՝ փողոցին մոտ գտնվող ճակատամասը փայտաշեն է, կամարների տեսքով: Ճակատամասի երկայնքով (բացի մուտքից) գտնվում է այսպես կոչված mastab’ah-ն կամ բարձրացված նստարանները, որոնք քարից կամ աղյուսից են, երկու կամ երեք ոտնաչափ բարձրությամբ և մոտ նույնքան բարձրությամբ՝ ծածկված գորգով: Այս տեսակ նստարաններ կային ներսում՝ երկու կամ երեք շարքով:

Սրճարաններ ամենից հաճախ այցելում են կեսօրին և երեկոյան: mastab’ah-ի դրսի հատվածը սովորաբար առավել նախընտրելի է: Ամեն մեկը սրճարան գալիս է սեփական թութունով և ծխամորճով: Սուրճը սպասարկում է  «kahweg’ee»-ն (կամ խանութպան), գավաթը հինգ ֆադդահով, կամ մեկ փոքր bekreg-ը (թաս)` բաղկացած երեք կամ չորս գավաթից՝ տաս ֆադդահով:Քահվեջեն իր տրամադրության տակ ունի նաև երկու nárgeelehs կամ sheeshehs և gózehs (գոզե), որոնք ծառայում են tumbák (պարսկական ծխածոտ) և հաշիշ ծխելու համար: Սակայն վերջինը վաճառքի է միայն որոշ սրճարաններում: Երաժիշտներն ու հեքիաթասացները հաճախ են այցելում սրճարաններ, հատկապես երեկոյան ժամերի և կրոնական տոներին»: