Ցեղականությունից մինչև ադրբեջանականություն. ինքնության հարյուրամյա դեգերումը

Պատմական գիտությունների թեկնածու Թամարա Վարդանյանը Մոսկվայում հրատարակել է «ԱԴՐԲԵՋԱՆՑԻՆԵՐ. մի անավարտ էթնիկ նախագծի պատմություն (պատմա-ազգաբանական ակնարկ)» գիրքը:

Ներկայացնում ենք Լուրեր.com-ի հարցազրույցը գրքի հեղինակի հետ.

–Ի՞նչ մեթոդաբանություն եք կիրառել խնդիրն ուսումնասիրելու համար։

Թ.Վ. – Որևէ էթնոսի ձևավորումը՝ էթնոգենեզն, ուսումնասիրելու համար նախ անհրաժեշտ է բնութագրել էթնոս հասկացությունն առհասարակ, ներկայացնել, թե ո՞ր հատկանիշների առկայությունն է, որ իրավունք է տալիս խոսել արդեն ձևավորված էթնոսի մասին։ Էթնոսներին բնորոշ են միասնականության զգացումը, սեփական «մենք»-ի մասին պատկերացումները, մշակութային միատարրությունը, կոլեկտիվ ինքնագիտակցությունը, էթնանունը (էթնիկ անուն) և այլն։ Խնդրի ուսումնասիրման առանցքային մեխանիզմներից է՝ տարբեր պատմական փուլերում «ո՞վ ենք մենք» հարցին տվյալ հանրույթի անդամների պատասխանների բացահայտումն ու համակողմանի քննումը։

Պատմական նյութերն ու աղբյուրները ցույց են տալիս, որ ընդհուպ մինչև XIX դարի վերջ Արևելյան Այսրկովկասի գյուղական վայրերի մահմեդական զանգվածն առանձնանում էր ցեղերին բնորոշ հատկանիշներով՝ ներկայանում որպես այս կամ այն ցեղի անդամ, գտնվում կրոնական աշխարհայացքի ազդեցության տակ, առանց էթնոլեզվական ինքնաընկալման, մեկուսացված՝ զուրկ արտաքին շփումներից։ Ինքնանույնականացման տարածված ձևը հետևյալն էր. «Ես մահմեդական եմ, պատկանում եմ այս կամ այն ցեղին», իսկ «մենք-դուք» հակաթեզը նույնիսկ XX դարի սկզբներին արտահայտվում էր շիաների և սունիների միջև հակադրությամբ։ Մինչև XIX դարի վերջ Արևելյան Այսրկովկասի թյուրքալեզու շիա մահմեդականները հիմնականում դեռ գտնվում էին պարսկական մշակույթի, գրականության ազդեցության տակ, իսկ կրթություն ստացած անհատները, հայտնվելով Այսկովկասի սահմաններից դուրս, հաճախ ներկայանում էին որպես պարսիկներ։ Այսպես, օրինակ, հասարակական գործիչ Ահմեդ բեկ Աղաևը (Աղաօղլու) Սորբոնում ուսանելու տարիներին, գտնվելով Փարիզում, հոդվածներ էր գրում (1891-1893) «Պարսկական հասարակություն» (La Societe Persane) խորագրով։ Դրանցում նա ներկայանում էր որպես «պարսիկ», ով գրում է սեփական մշակույթի մասին։ Սակայն հետագայում Աղաևին ոչ միայն հռչակեցին «ադրբեջանցի», այլև ներկայումս նրա շուրջ կերտվում է «ադրբեջանցի ազգայնականի» կերպար։

- Իսկ ե՞րբ է այսրկովկասյան մահմեդականների շրջանում նկատվում էթնիկ ինքնագիտակցության տարրեր։

Թ.Վ. – Այսրկովկասի մահմեդականների էթնիկ ինքնագիտակցությունը սկսում է ձևավորվել միայն XIX վերջերից, որն արտահայտվում է թյուրքացմամբ՝ լեզվական նույնականացման հիմքի վրա։ Այդ շրջանում կրթված անհատներն աստիճանաբար սկսում են մտածել, որ եթե իրենք թյուրքալեզու են, ուրեմն թյուրք են։ Սակայն հասարակությունը միանգամից չվերափոխվեց և դեռ երկար տարիներ իրենք իրենց շարունակում էին անվանել մահմեդականներ, իսկ հարևան որոշ էթնոսներն ու ռուսական իշխանությունները՝ թաթարներ կամ այսրկովկասյան թաթարներ։ Թյուրքացումը լայն թափ է ստանում XX դարի սկզբներին, հատկապես 1905-1906 թթ. Այսրկովկասում ծայր առած հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ։

- Ի՞նչ դեր ուներ սկզբում կայսերական, հետո՝ խորհրդային քաղաքականությունն ադրբեջանցիների էթնոգենեզում։

Թ.Վ. – Դրական։ Ռուսական կայսրության քաղաքականությունը, բնականաբար, ուղղված էր Պարսկաստանից Ռուսաստանին անցած տարածքներում բնակվող շիա մահմեդականների շրջանում պարսկական ազդեցության թուլացմանը (ապաիրանականացմանը)։ Իսկ խորհրդային իշխանությունների ազգային քաղաքականությունն էլ իր հերթին նպատակ ուներ կովկասյան թյուրքերի (այդ փուլում ներկայիս ադրբեջանցիների տարածված էթնանուններից մեկը) մոտ թյուրքական շերտի չեզոքացմանը։ Այսպիսով, նախ թուլացնելով պարսկական, հետո նաև՝ թյուրքական ազդեցությունը, ըստ էության, ռուսաստանյան քաղաքականությունը նպաստեց Արևելյան Այսրկովկասում առանձին էթնիկ միավորի ձևավորմանը։

– Արդյո՞ք ներկայումս կարելի է ասել, որ ադրբեջանական էթնոսն արդեն ձևավորված ինքնաբավ հանրույթ է՝ հստակ ուրվագծված էթնիկ հատկանիշներով։

Թ.Վ. – Դեռ ոչ, սակայն ներկայիս ադրբեջանցիների էթնիկ ինքնագիտակցության կառուցակցումը, կարելի է ասել, թևակոխել է եզրափակիչ փուլ։ Եթե ցնցումներ կամ աշխարհաքաղաքական քարտեզի վրա էական փոփոխություններ չլինեն, ապա մի քանի տասնամյակ անց, ամենայն հավանականությամբ, ադրբեջանցիների էթնոգենեզը կմոտենա իր ավարտին։ Հատկանշական է, որ հետխորհրդային փուլում ադրբեջանցիների ինքնությունը սկսեց դեգերել թյուրքիզմի և ադրբեջանականության միջև։ Փաստորեն, հանրույթը ընտրության առջև կանգնեց երկու անավարտ նախագծերի միջև՝ թյուրքացման, որն ընդհատվել էր դեռևս խորհրդային կարգերի հաստատումով, և ադրբեջանականացման, որը, չնայած ներդրված ահռելի ջանքերի, մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը չհասցրեց ավարտվել։ Սակայն, հարկ է նշել, որ հետխորհրդային Ադրբեջանի քաղաքական իշխանությունները, չնայած Թուրքիայի հետ ունեցած սերտ համագործակցության, այնուամենայնիվ, ձգտում են բնակչությանն ուղղորդել դեպի ադրբեջանականություն՝ ներկայացնելով այն որպես ինքնաբավ էթնիկ նախագիծ։

- Գրքի վերջաբանում դուք գրում եք. «Հետևաբար, ադրբեջանցիների պարագայում ոչ թե էթնոսից դեպի ազգ փոխակերպում է տեղի ունեցել, այլ հակառակ գործընթաց՝ ազգի էթնիկացում»։ Կարո՞ղ եք մեր ընթերցողներին հակիրճ բացատրել, ինչ նկատի ունեք։

Թ.Վ. – Թեև ընդունված կարծիք է, որ էթնոսները, որպես կանոն, նախորդում են ազգերին, սակայն միշտ չէ, որ այդպես է։ Ադրբեջանցիների դեպքը հակառակ օրինակներից է, երբ քաղաքացիական հիմքով հռչակվում է ազգ, այսինքն՝ նույն պետության քաղաքացիները կոչվում են ազգ, որից հետո պետությունը նպատակաուղղված ու տարբեր (հաճախ բռնի) մեթոդներով փորձում է էթնիկ ինքնություն ներարկել (այդ թվում՝ ձուլել) իր վերահսկողության տակ գտնվող բնակչությանը, որը մշակութապես միատարր չէ։ Այսպես՝ նախ ստեղծվեց ադրբեջանական քաղաքացիական և խորհրդային ազգ, որը միավորում էր բազմամշակութային զանգված, հետո արդեն ընթացավ Ադրբեջանի բնակչության ինտենսիվ էթնիկացումը/ադրբեջանականացումը։ Իսկ դիմադրող էթնոսները բռնի ուժով դուրս մղվեցին Ադրբեջանից։

– Ձեր ուսումնասիրությունն իրականացվել է պետական պատվերի շրջանակներու՞մ, թե՞ ոչ։

Թ.Վ. – Աշխատանքն իրականացվել է իմ նախաձեռնությամբ և որևէ պետական կամ մասնավոր պատվեր չի եղել։ Սակայն ես կցանկանայի, օգտվելով առիթից, շնորհակալություն հայտնել ռուսաստանյան պատմաբան, պրոֆեսոր Վ. Ա. Զախարովից, առանց նրա անմիջական ջանքերի, դժվար թե գիրքն այսքան կարճ ժամկետներում լույս տեսներ Մոսկվայում։ Վլադիմիր Ալեքսանդրովիչը Սևծովյան-Կասպյան տարածաշրջանի քաղաքական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի (Մոսկվա) ղեկավարն է և այդ ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ էլ լույս է տեսել այս աշխատանքը։ Նաև շնորհակալ եմ նույն ինստիտուտի աշխատակից՝ քաղաքագետ Անդրեյ Արեշևին' ցուցաբերած աջակցության համար։ Եվ իհարկե, կցանկանայի շնորհակալություն հայտնել քաղաքական գիտությունների դոկտոր Արմեն Այվազյանին՝ մանրակրկիտ խմբագրելու ընթացքում բազմաթիվ արժեքավոր խորհուրդների և «Խմբագրի առաջաբանի» համար։ Կուզենայի երախտիքի խոսքեր ասել նաև հումանիտար գիտությունների դոկտոր՝ Ռասա Չեպայտենեին (Վիլնյուս, Լիտվա) և փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու՝ Արթուր Ցուցիևին (Վլադիկավկազ, ՌԴ) օգտակար առաջարկների և գիրքը գրախոսելու համար։

- Եվ վերջին հարցը՝ պլանավորում եք արդյո՞ք գրքի թարգմանությունն այլ լեզուներով։

Թ.Վ. – Այո։ Նախ անհրաժեշտ եմ գտնում թարգմանությունն ու հրատարակումը մայրենի լեզվով՝ հայերենով, սակայն ոչ պակաս կարևոր է, որպեսզի այն թարգմանվի անգլերեն և հասանելի լինի միջազգային հանրությանը։ Այս հարցում ակնկալում եմ համապատասխան պետական կառույցների կամ անհատների աջակցությունը, ովքեր գիտակցում են գործի կարևորությունը։