Այսօր Պաղտասար Դպիրի ծննդյան օրն է

Ի նընջմանէդ արքայական
Զարթիր, նազելի՜, իմ, զարթիր
Էհաս նըշոյլն արեգական.
Զարթիր, նազելի՜, իմ, զարթիր։

Պատկե՛ր սիրուն, տի՛պ բոլորակ,
Լըրացելոյ լուսնոյն քատա՛կ,
Ոչ գըտանի քեզ օրինակ,
Զարթի՛ր, նազելի՜ իմ զարթի՛ր:

Հայ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական, հրատարակիչ, ազգային և կրթական լուսաւորման շարժման գործիչ Պաղտասար Դպիրը (Գրիգորեան, Կեսարեան, Կոստանդնուպոլսեցի) ծնվել է 1683 թ. յունիս 7-ին:

Բաղդասար Դպիրի կենսագրութիւնը գրի չէ առնուած, հակառակ որ ան եղած է կարևոր գործիչ մը: Այդ պատճառաւ իր մասին կենսագրական տեղեկութիւնները քիչ են: Գ. Լևոնեան կը հաղորդէ որ Բաղդասար Դպիրի ծնողները, Գրիգորն ու Թուրվանդը, Կեսարիայէն կը գաղթեն Կոստանդնուպոլիս, ուր ան կը ծնի: Ան իր նախնական ուսումը կը ստացանայ տեղական դպրոցներէ ներս, և կ'աշակերտէ Էջմիածնայ Կաթողիկիսի նուիրակ՝ Աստուածատուր Եպիսկոպոս Ջուղայեցիի: 1741-ին Բաղդասար Դպիր կը նշանակուի Գումգափույի դպրանոցի տեսուչ: Իր աշակերտներէն շատեր կ'ըլլան ապագայի երևելի դէմքեր, գրողներ և առաջնորդներ, ինչպէս Էջմիածնայ Կաթողիկոս՝ Սիմէոն Երևանցին և բանաստեղծ Պետրոս Ղափանցին։

Հայկական բանաստեղծութիւնը վաղ միջնադարուն կը գրուէր գրաբարով։ 12-րդ դարէն սկսեալ գրաբարը աստիճանաբար կը դադրի գործածութենէ և կը զիջի խօսակցական լեզուին՝ միջին հայերէնին: 18-րդ դարուն կը սկսի նոր շարժում մը, վերակենդանացնելու համար գրաբարը, ոչ թէ եկեղեցական մտայնութիւնը վերականգնելու նպատակով, այլ որովհետև այն ծանր պայմանները որոնց մէջ կ'ապրէր հայ ժողովուրդը թրքական և պարսկական տիրապետութիւններու երկարատև ժամանակաշրջանին, մեծապէս տկարացուցած էին հայ միտքը և լեզուն, և զանոնք հասցուցած անկման եզրին։ Այս շրջանին հայ երևելի դէմքեր միջոցը կը գտնան հայ մշակոյթը վերակենդանացնելու գրաբարի ընդմէջէն:

Բաղդասար Դպիր իր երգերը կը գրէ գրաբարով, սակայն այնքան պարզ և մատչելի լեզուով որ գրեթէ կը հասնի աշխարհաբարի ըմբռնելիութեան։ Լեզուն մաքուր է և չի գործածեր թրքերէն և պարսկերէն բառեր։ Անոնց մէջ չի զգացուիր նոյնիսկ Պոլսոյ բարբառի ազդեցութիւնը։ Այս վերջինը ի յայտ կ'ելլէ անոր աշխարհաբար գրութիւններու մէջ, որ ուրիշ բարբառներու նման կը պարունակէր մեծ թիւով օտար բառեր։ Օրինակի համար հետևեալ պարբերութիւնը իր «Գիրք Քերականութեան» գիրքի յառաջաբանէն:

«Գրոց բան հասկընալու համար սէր ունեցող փոքրիկ տիրացուներուն համար է այս փոքրիկ քերականութիւնս: Որ թէ զայս կարդան և սորվին, զմեծ քերականութիւնն հեշտ կու հասկընան. և ով որ քերականութիւն չէ կարդացեր, անոր կարդացողութիւնն պակաս կը սեպվի ի մէջ կարդացողաց. ինչ ղատար շատ բան կարդացուած ու գիտցած ալ ըլլայալնէ։ Զէրէ սա՛ խօսքիս արմատը՝ եանի ասլը թէմէլը ո՞րն է, կամ թէ այս խօսքս քանի կերպ կըլլայ ըսես նէ, չի կրնար գիտնար. և երբ որ մէկ բանին ասլը թէմէլը չի գիտցըվինէ, պէլլիյէ որ այն բանը աղեկմը գիտցըված չըլլար»: 

Բաղդասար Դպիր ստեղծագործական որոշակի վերաբերմունք կը ցուցաբերէ հայ հին գուսանական ու եկեղեցական, ինչպէս նաև իր ժամանակակից արևելեան երգարուեստի նկատմամբ։ Աշխարհիկ, և յատկապէս սիրային երգերու համար ան կ'օգտագործէ ազգային՝ հայկական աւանդական, նոյնպէս ալ արևելեան մեղեդիներ:

Անոր նշանաւոր տաղերէն «Ի Ննջմանէդ Արքայական Զարթիր» երգի մէջ կը զուգակցին նոր աշուղական ու հին եկեղեցական դասական երաժշտութեան մի քանի գիծեր: Այս երգը սիրային է, սակայն փոխաբերական առումով կարելի է զայն մեկնաբանել իբր իր ժողովուրդին հրաւէր՝ որ սթափի իր թմրութենէն և պայքարի օտար տիրապետութեան դէմ: