Հիվանդները կուլ էին տալիս Աստվածաշնչից կամ Ղուրանից պոկված պատառիկներ և ապշեցուցիչ արագությամբ ապաքինվում

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Ֆ. Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» գրքից մի փոքրիկ հատված:

… Բժիշկ Պետրոս Ալթունին արևմտյան գիտության մոլեռանդ ջատագով էր: Մի՞թե բարեգործ Ավետիս Բագրատյանը նրան կրթության չէր տվել, ապահովել ապրուստը, երբ նա հինգ տարի ուսանում էր Վիեննայի համալսարանում, հանուն այն բանի, որպեսզի հետագայում Ալթունին բանականության ջահը բարձր բռնած՝ փարատեր ժողովրդի նախապաշարումները: Եվ մի՞թե բժիշկը հավատարիմ չէր մնացել բարերարին տված երդմանը. վճռել էր մինչև մահ մնալ Յողոնօլուքում, չհեռանալ Սուեդիայի յոթ խեղճ ու կրակ գյուղերից:

Ծերունին իրեն պետք է վարձատրված զգար թերևս այն գիտակցությամբ, որ ամբողջ կյանքում «բարձր է պահել լուսավորության ջահը»: Բայց նա ամենայն դառնությամբ էր ծիծաղում հենց այդ արտաքուստ պատվավոր, բայց ըստ էության հոգնեցուցիչ գործունեության վրա. «Հը՛մ, այս ժողովրդի՜ն նայեցեք, խնդրեմ: Ի՜նչ քիչ բան է սովորել քառասուն տարում, չնայած ամբողջ ժամանակ բժշկություն եմ արել Յողոնօլուքում: «Ֆրանկ հեքիմի» նկատմամբ ունեցած թերահավատությունից ձեռք չի քաշում, չնայած մարդիկ իրենց ուզածի չափ կարող են ձևանալ լուսավորված: Իհարկե, իմ ջանքերն արդեն պտուղ են տվել: Մահացությունը մեզ մոտ ավելի սակավ է, քան հարևան բնակավայրերում, մանավանդ մահմեդական գյուղերում: Բայց թե հնար չեղավ վերջ տալու Նունիկին ու մյուս գերեզմանաբնակ վհուկներին: Ցերեկն ես վռնդում, գիշերն են հայտնվում, քանի որ հիվանդների հարազատներն են դրանց հրավիրում: Մարդ ինչպե՞ս կարող է նախապաշարման այս կեղտոտ ծովում բարձր պահել գիտության ջահը, իսկ դա ավելի դժվար խնդիր է, պահպանել առողջապահական մաքրություն…»:

Դիպլոմավոր Պետրոս Ալթունուց նման խոսքեր հաճախ կարելի էր լսել: Բայց այն, ինչ ավելի դառնորեն էր ծերունուն խոցում, չէր խոստովանում: Երկար տարիների ընթացքում, երբ նա հեզաբարո ավանակին բազմած` այցելում էր ոչ միայն հայկական գյուղերը, այլև հաճապ մահմեդականներին հրավերով ամբողջ գավառին բժշկական խորհուրդներ էր տալիս, ականատես եղավ զարմանալի երևույթների: Որքան էլ նրա մեջ ընդվզեր գիտության հանդեպ ունեցած համակրանքը, սա չէր կարող ուրանալ այն մեծաթիվ հաջողությունները, որ շարունակ ձեռք էին բերում կեղտոտ վհուկները հականեխման բոլոր օրենքները ոտնահարող իրենց նողկալի դեղամիջոցներով: Հարյուրից ութսուն դեպքում հիվանդության պատճառը համարում էին «չար աչքը»: Բուժում էին թքով, ոչխարի մեզով, ձիու այրված մազով, թռչնածերտով և այս կարգի ուրիշ դեղորայքով: Պատահում էր նաև այսպես: Այն հիվանդներն, որոնց բժիշկը համարում էր անհուսալի, կուլ էին տալիս Աստվածաշնչից կամ Ղուրանից պոկված պատառիկներ և ապշեցուցիչ արագությամբ ապաքինվում: Ալթունին` թղթի հրաշագործ ուժին հավատացողը, այդ առթիվ տարակուսանքի մեջ ընկնող ու կասկածներից տանջվող մարդ չէր: Բայց ի՞նչ օգուտ: Բուժումը բուժում էր: Հայկական գյուղերում ևս երբեմն-երբեմն տարածվում էր նման բարեհաջող թերապիայի լուրը: Շատ անգամ Ալթունու հիվանդները խումբ-խումբ դիմում էին մոտակա արաբ հեքիմներին կամ Նունիկին ու նրա բախտակից «մաքրակենցաղ» քույրերին: Այս դավաճանների մեջ պակաս չէին նաև լուսավորիչ հորջորջվողները, որոնք այն հավակնությունն ունեին, թե իրենք բարձր են պահում լուսավորության ջահը: Այսպես էր վարվում, օրինակ, այս կամ այն ուսուցիչը, և դա ավելի էր զայրացնում բժշկին: