Կուզեմ,որ Չարենցի երազը այսօրվա մեջ հնարավոր լինի իրականացնել. գրականագետ

Այսօր լրանում է հայ մեծանուն բանաստեղծ և գրող Եղիշե Չարենցի ծննդյան 115- ամյակը։ Գրականության և իր ժամանակների հասարակական կյանքում Չարենցի կատարած դերի մասին զրուցեցինք ԵՊՀ դասախոս, գրականագետ Սիրանուշ Դվոյանի հետ։

Չարենցի գալով՝ գրականանությունը որակապես նոր աստիճանի է հասնում։ Տերյանից հետո միակը Չարենցն է այդ թվականներին, որի ընկալմամբ գրականությունը բացի հույզեր արտահայտելուց, խոսում է ինքն իր մասին, կարողանում է իրեն նայել բազմաչափության մեջ: Երկրորդը, որ պակաս կարևոր չէ, Չարենցի մոտ և Չարենցով է, որ գրականությունը բերում է նաև մշակութային շատ լուրջ հարց՝ մենք Եվրոպա ենք, թե՝ Արևելք ենք։ Որտե՞ղ են հանդիպում այս երկուսը, ի՞նչ հարաբերություններ կարող են ունենալ: Բայց դրա համար նախ պետք էր գրականությունը հանել տեղական ավանդույթից ու հետո միայն հայտնվել սահմանային այդ կետում: Չարենցի համար այս երկուսի սահմանային կետում լինելը շատ կարևոր էր։ Եվ առաջին անգամ հենց ինքն է խնդրականացնում, որ սահմանային տեղում ենք։

Այդ սահմանային տեղը նրա համար շատ կարևոր էր նաև իբրև քաղաքացի, որը ապրում էր որոշակի ժամանակաշրջանում։ Հասարակական դիրքերից հարցին մոտենալու դպքում էլ նույնը ունենք, այսինքն՝ անընդհատ սահմանային տեղում, սահմանային վիճակում փորձել հասկանալ՝ ինչ ասել է որոշակի ինքնություն։ Այս հարցը ոչ միայն մշակութաբանական հարց է, այլև որոշակի իրականություն ստեղծելու, որը իրեն շատ հետաքրքիր էր։

Տիկին Դվոյան, դուք նշեցիք, որ փաստորեն Տերյանից հետո Չարենցը առաջինն էր, որ շարունակեց Տերյանի գործը։ Բայց չենք կարող չնկատել նրանց մեջ եղած տարբերությունը. ի տարբերություն Տերյանի, որի մոտ տրամադրության, բովանդակային և ֆորմայի ընտրության կտրուկ փոփոխություններ չկան, Չարենցի մոտ տրամադրությունը, ասելիքը, ֆորման անընդհատ փոփոխվում են։ Ինչո՞վ է պայմանավորված նրա այդ տարերայնությունը։

Հենց տարերայնությամբ, ես այդպես կասեի։ Չարենցի բանաստեղծության բնորոշ հատկանիշը հենց տարերայնությունն է, լավ իմաստով՝ հեղհեղուկությունը, քանի որ Չարենցի համար խնդիրը բանաստեղծություն գրելը չի եղել, այլ բանաստեղծելը։ Չարենցի լինելության կերպը հեղվելն էր, պոռթկալը, նա այն տեսակն էր, որ այդքան երկար մշակելու, մոզայիկա հավաքելու համբերություն չուներ, իրենը այդ բխումներն էին։ Բայց որ ավելի հետաքրքիր է, որքան էլ տարօրինակ թվա, այս դեպքում, այդպիսի հանկարծակի բխումները բացարձակապես քաոսային չեն։ Քաոսային կարող են թվալ, բայց կարգավորված են ու բոլորը միասին ամբոջացնում են իրար։ Եթե ուշադիր լինենք, այն, ինչ նա անում է 10–ականներին, 30-ականներին արվածը մեկուսի ու կտրված է դրանից։ Միայն մեզ է թվում, թե նա հենց այդպես՝ ուղղակի պայթեց։ Պարզապես այդ ամբողջությունը ընկալելու համար շատ խորը ընթերցում է ենթադրվում։

Իր բանաստեղծություններից մեկում Չարենցը ընկերոջը խորհուրդ է տալիս ժամանակի ոգին արտահայտելու համար յուրաքանչյուր նյարդով կապվել դարին։ Չարենցը ի՛ր դարի ոգին էր արտահայտում, իսկ այս դարի մարդուն ինչո՞վ կարող է նա օգնել։

Բայց նախ պետք է հասկանալ, թե ով է այսօրվա մարդը և բացի այդ, այսօրվա հա՞յ մարդը, թե՞ մարդը: Չմոռանանք' Չարենցը սոցիալիստ էր: Օրինակ, սա հարց է, որ Չարենցով մտնում է գրականություն, կարո՞ղ է լինել ոչ լոկալ մշակույթ, ո՞րն է դա: Սա իր ժամանակի տագնապներից մեկն էր, ու ինքնությունը այս լարումի մեջ էր ստեղծվում: Այսօր, ցավոք սրտի, գրականության մեջ դեռ չեմ զգում այս տագնապը, Չարենցի երազած ապագայի կառուցումը այսօրվա մեջ չեմ տեսնում։ Հիշում ենք ծննդյան ու մահվան առիթով, կենացներ ասում ու գնում ապրելու կենցաղով: Ես կուզեմ, որ Չարենցի երազը տեսնենք, ու այսօրվա մեջ այդ երազը մարմնավորվի։ Եթե շատ ավելի ուղղակի ասեմ՝ Չարենցի ապագայի երազը, նրա պատկերացրած այսօրվա մարդը թեթև, առանց զոհաբերումների, արևոտ քաղաքում քայլող Գանգրահեր տղան է: Ցավոք սրտի դա չեղավ 60-ականներին. դա չեղավ ավելի ուշ էլ։ Հիմա, կուզեմ, որ այն երազը, որ նա ուներ, այսօրվա մեջ հնարավոր լինի կառուցել։

Օվսաննա Գևորգյան