Հայրենասեր պանդոկապետին Ջուզեպպե Վերդու նկարը վաճառել էին, հավաստիացնելով, թե Րաֆֆին է

Գրող, երգիծաբան Աշոտ Փալանջյանը 1968 թվականին, Գարուն ամսագրում «Փայաջուկ – այստեղ է ծնվել Րաֆֆին» խորագրով հոդված է գրել, որը կրճատվել ու «Վերհիշումներ» վերնագրով զետեղվել է «Րաֆֆին ժամանակակիցների հուշերում» գրքում:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում գրքից մեկ հատված:

Թիֆլիսում ապրում էր Սահակ անունով մի ծերուկ: Նա իմացել էր, որ հայրս ու ես Րաֆֆուն երկրպագուներն ենք, և մի օր եկավ մեր տուն: Վաթսունհինգ-յոթանասուն տարեկան մարդ էր:

- Լսել եմ, որ դուք Րաֆֆուն սիրում եք, - դիմեց նա հորս:

- Ամեն մի ազնիվ հայ պետք է նրան սիրի, - ասաց հայրս:

- Այո, ճշմարիտ խոսք է: Իսկ գիտե՞ք, որ մենք մոտ բարեկամներ էինք, հարազատ

եղբոր պես: Ունեի գրախանութ, նրա գրքերը տարածում էի հայ հասարակության մեջ:

- Իսկապե՞ս, - ուրախացավ հայրս: - Շատ հետաքրքիր է, հորեղբայր: Պատմիր, ինչ որ գիտես նրա մասին:

Ես լարեցի ուշադրությունս: Սահակը ծալապատիկ նստեց թախտին, վառեց ծխամորճն ու սկսեց խոսել:

- Հակոբ Մելիք-Հակոբյանը, այսինքն` մեր Րաֆֆին, վերջնականապես բնակություն հաստատեց Թիֆլիսում: Մենակ էր, ընտանիքը դեռ չէր բերել Սալմաստից, բայց անհանգիստ էր, շարունակ մտածում էր կնոջ ու երեխաների մասին:

- Ինչո՞ւ էր անհանգիստ, - հարցրեց հայրս:

Կրոնամոլ ու հայատյաց շեյխերից որևէ մեկը կարող է նորից արշավանք գործել Սալմաստի վրա: Նրանց նպատակն է ավերել հայբնակ վայրերը, թալանի ու կոտորածի մատնել անզեն ժողովրդին: Պարզ է, որ Րաֆֆու ընտանքիքը ևս զոհ կդառնար մոլեռանդ շեյխերի ասպատակություններին: Ես նրան խորհուրդ տվեցի Պարսկաստանում ապրող իր բարեկամների օգնությամբ կնոջն ու երեխաներին բերել տալ Թիֆլիս:

«Լավ առաջարկ ես անում, Սահակ ջան», - ասաց Րաֆֆին:

«Դե քանի շուտ է, մտածիր այդ մասին»:

«Ես արդեն տեղեկացրել եմ կնոջս, որ պատրաստվեն ճանապարհ ընկնելու: Միակ ելքն է` օր առաջ մերոնց բերել Ռուսաստան: Ինձ վրա այնտեղ ծուռ աչքով են նայում»:

Հաջորդ առավոտյան նա եկավ իմ գրախանութը, գրպանից հանեց մի գրած թուղթ ու ասաց.

«Կարդա»:

Նամակ էր, հասցեագրված Թավրիզում ապրող իր մտերիմ ընկեր Խաչատուր Տեր-Զաքարյանին: Այդ Խաչատուրը Րաֆֆու նոր լույս տեսած «Կայծեր» վեպը Թավրիզում տարածողներից էր:

- Ի՞նչ էր գրված նամակում, հիշո՞ւմ եք, - հարցրեց հայրս:

- Մոտավորապես հիշում եմ: Րաֆֆին հայտնում էր Խաչատուրին, որ կինը` Աննան և Արամ ու Արշակ որդիները շուտով գալու են Թավրիզ:

- Հարգելի բարեկամ, - գրում էր նա, - ես դիտավորություն ունեմ ընտանիքս այս աշուն բերել տալու Թիֆլիս:

- Խնդրում եմ հոգ տարեք' մուժումբարցի ջարվադարներով ճանապարհ դնեք մինչև Ջուլֆա կամ, եթե կարելի լինի, մինչև Նախիջևան … Այնտեղից ֆուրգոն կվարձեն, կգան մինչև Թիֆլիս:

Ես լսում էի Րաֆֆու մտերիմ Սահակին ու զարմանում. Թավրիզից Թիֆլիս ֆուրգոնով:

- Է, հաջող եկել-հասե՞լ էին, - հետաքրքրվեց հայրս:

Այո: Երևանում բնակվող Վասիլ Եղիազարյանը վարձում է թարմ ուժերով ձիեր և Րաֆֆու ընտանիքը ողջ –առողջ գալիս-հասնում է Թիֆլիս:

- Ո՞վ է այդ Վասիլ Եղիազարյանը:

(Իրավաբան, հասարակական քաղաքական գործիչ Վասիլ Եղիազարյանը 1887 թ. նոյեմբերի կեսերին օգնում է Րաֆֆու կնոջն ու զավակներին Թավրիզից Թիֆլիս տեղափոխվելու գործում: 1887 թ. 26-ը դեկտեմբերի թվակիր նամակով Րաֆֆին շնորհակալություն է հայտնում Վ.Եղիազարյանին իր ընտանիքի հանդեպ ցուցաբերած բարեկամական կարեկցության համար):

- Ճիշտն ասած` չգիտեմ, միայն իմացա, որ նա ևս Րաֆֆու մտերիմ բարեկամներից մեկն է:

Հաճելի էր լսել Սահակի հիշողությունները Րաֆֆու մասին: Շատ բան, իր ասելով, մոռացել էր, մեկ-մեկ էլ շփոթում էր տարեթվերն ու դեպքերը, բայց հայրս ու ես կլանված ուշադրությամբ լսում էինք նրա խոսքը:

Սահակը մեր տան ցանկալի հյուրն էր: Ընտիր ծխախոտն ու մորս եփած բուրավետ սուրճը բարձրացնում էին նրա տրամադրությունը: Դե, մեզ էլ այդ էր պետք, որ նա «բացվի», և մենք նրանից լսենք Րաֆֆու հետ կապված միջադեպեր:

- Մի օր մտա «Մշակի» խմբագրություն, - սկսեց նա իր հերթական հիշողությունը, - տեսնեմ Րաֆֆին արագ-արագ գրում է:

«Էդ ի՞նչ ես գրում», - հարցրի նրան:

«Ուզում եմ ձաղկել կեղծ հոգևորականներին»:

«Լավ գործ է, ձաղկիր: Հոգևորական ասացիր` հիշեցի. քիչ առաջ հանդիպեցի Մամբրե վարդապետին: Ասաց, թե …»:

«Ա, նա շատ ազնիվ մարդ է», - կտրեց խոսքս Րաֆֆին:

«Ազնի՞վ: Իսկ նա, սիրելի Հակոբ, քեզ պախարակում էր»:

«Մի՞թե: Ուրեմն' ես էլ, նա էլ սխալվում ենք»:

Շարունակեց գրել: Երբ հոդվածն ավարտեց, ես նրան հարց տվի.

«Ի՞նչն ստիպեց քեզ աշխատակցել «Մշակ» թերթին:

«Երկու պատճառ կա, - պատասխանեց նա: - Նախ. «Մշակը» հեմեմատաբար դեմոկրատական ուղղություն ունեցող թերթ է, ունի իր ուրույն ազգային դեմքը, մյուս կողմից` նրա խմբագիր ու տնօրեն պարոն Արծրունին համակրանք է վայելում հասարակ ժողովրդի խավերում, հինն ու հետադիմականը խորթ են նրան: Դե, դու իմ հայացքները գիտես` մենք ժողովրդի մշակներն ենք»:

 Սահակի պատմածն ինձ հիշեցրեց մի դեպք, որը վկայում էր «հասարակ» ժողովրդի խավերում Րաֆֆու ունեցած հեղինակությունը: Կարսում կար «Անուշ խմեցիր» ցուցանակ ունեցող մի պանդոկ, որի հիմնական հաճախորդներն էին քաղաքի կառապաններն ու մանր արհեստավորները: Պանդոկի տեր Համբարձումը վայելում էր ազգասեր մարդու համբավ: Իր ձեռնարկության պատերը նա զարդարել էր հայոց փառքը կազմող պատմական անձանց մեծադիր նկարներով: Ներս մտնողը կլանված ուշադրությամբ նայում էր Մովսես Խորենացու, Մեսրոպ Մաշտոցի, Վարդան Մամիկոնյանի և … իտալական կոմպոզիտոր Ջուզզեպե Վերդիի դիմանկարները:

Մի օր Սուրբ Խաչ եկեղեցու սարկավագ Սուքիասը, գալով պանդոկ, հարց է տալիս Համբարձումին.

- Էս իտալացին ի՞նչ գործ ունի քո պանդոկում:

- Ո՞նց թե, - զարմանում է Համբարձումը, - հայ չէ՞: Բա ինձ ասել են, թե Րաֆֆին է:

Վայ ես դրանց էն …

Ըստ երևույթին, վաճառողը ձեռքի տակ չունենալով Րաֆֆու նկարը, սաղացրել էր իտալացուն:

Հայրս մի քանի անգամ խնդրեց ու առաջարկեց Սահակին, որ նա գրի առնի իր հիշողությունները Րաֆֆու մասին: Ծերուկը խոստացավ կատարել հորս խնդրանքը, բայց ոչինչ չգրեց, մեռավ ու գնաց, իր հետ տանելով մեծ վիպասանի հետ կապված անցքերը …

Նյութը` Ք. Ա –ի