Ժողովրդի համար բառը միշտ էլ բան է. Պարույր Սևակ

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Պարույր Սևակի «Երկերի ժողովածուի», 3-րդ հատորում ամփոփված «Թումանյանի հետ» հեդվածից մեկ փոքրիկ հատված: Հոդվածը զեկուցվել է Հովհ. Թումանյանի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ ՀՍՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի գիտական նստաշրջանում:

… Թումանյանի ձայնը, որ իր լեզուն է (այս բառիս արդեն քերականական իմաստով), ազգային է ամենից և ամենքից ավելի:

Եվ նա է գիտակցել ու բազմիցս կրկնել, որ լեզուն չոր ու ցամաք բառերի շարան չէ կամ «տեր օղորմյա», և որ բանաստեղծի համար «ամեն մի բառը մի աշխարհ է»: Նույն ինքը նա է գիտակցել և մեկընդմիշտ տարբերակել հայ բանաստեղծ ու հայոց բանաստեղծ, ինչպես նաև տարաշխարհիկ և բնաշխարհիկ հասկացողությունները:

Եվ Թումանյանն է մեր բանաստեղծներից ամենից ավելի հայոցը, ամենից ավելի բնաշխարհիկը:

Եվ դա` ամենից առաջ իր լեզվով և ամենից հետո իր լեզվով, որին հանդիպադրվելիս շատ շատերի լեզուն թվում է «թարգմանական լեզու» (ու չմոռանանք, որ նա թարգմանությունը սիրում էր համեմատել ապակու տակ դրված վարդի հետ):

Իսկ նրա՜ լեզուն:

Զգում ես բառի կշիռն ու արժեքը, բառի գույնն ու երանգը, բառի համն ու հոտը, բառի ձայնն ու լռությունը: Նրա բառերը կարծես թե մշտապես հղի են` այս հասկացողության բնախոսական իմաստով: Եվ տարողունակ նո՜ւյն ըմբռնումով: Եվ այստեղ էլ, հատկապես այստեղ Թումանյանը սովորել է ժողովրդից, որ ինչպես առօրյա կյանքում, այդպես էլ լեզվի մեջ մշտապես տնտես է: Նրա (ժողովրդի) համար բառը միշտ էլ բան է` այս ընդգծված բառի ոչ թե գրաբարյան, այլ ժողովրդական իմաստով` այսինքն` բառը գործ է, ուրեմն նաև արժեք, ուստի և ժողովուրդը բառերն էլ, ինչպես իրերն ու ապրանքը, չի շռայլում, առավել ևս չի վատնում …

Բայց գրողի համար լեզուն ինչ-որ ինքնաբավ երևույթ չէ, այլ նրա կան ու չկան: Լեզուն է գրողի գեղագիտության և կենսափիլիսոփայության ինչպես հիմքը, այնպես էլ առաստաղը:

Նայելով այս դիրքից և այս դիրքին` անկարելի է չնկատել ու նկատել չտալ, որ ավելի, քան այլ մեկը մերոնցից, Թումանյանը ի ծնե գիտեր այն կարևորագույն ճշմարտությունը, թե խայտաբղետ թռչունները ամենից վատ են երգում, որ ասել է թե ճոռոմ գեղեցկախոսության տակ մտքի աղքատությունն է միայն ծրարվում: Եվ ինչպե՞ս պիտի չասես, որ տգեղի և գեղեցիկի համամիությունը ոչ մեկի երկերում չի ստացվել այնքան գերազանց և անգերազանցելի, որքան Թումանյանի թանաքում ու գրչածայրին:

Եվ այստեղ է, որ պիտի ասես, թե կան կատարյալ իրեր, որոնք կարծես աղերսում են ջարդվել, որպեսզի դառնան … կատարյալ, այսինքն` բնականություն ստանան, որովհետև … շատ են «գեղեցիկ»:

Իսկ Թումանյանի կատարյալը բնական է այնքան, որ չես էլ տեսնում, ինչպես չես տեսնում … օդը:Այս իմաստով Թումանյանը գրականությունից վեր երևույթ է, որովհետև համակ կյանք է և կենդանություն: Նրա համար գեղագիտական գեղեցիկը մակարդված է եղել կյանք ասվածին` տակավին «Շունն ու կատու»-ի օրերից: Իսկ կյանքը «կոշտ ու կոպիտ» է ավելի, քան գեղեցիկ: Ուստի` ամենավսեմ բառերի կողքին և՛ «զըռ չոբան», և՛ «բերան կապած սարի անասուն», և՛ … ինքներդ ավելացրեք:

Նյութը` Ք. Ա –ի