Նախարարը ստո՞ւմ է, թե՞ անտեղյակ է ոլորտից

Ուղիղ երկու տարի առաջ հայ իրավապահները ձերբակալեցին Սուսաննա Հարությունյանին, որին ներկայացված մեղադրանքների շարքում (անձնագրերի, դիպլոմների կեղծում, խարդախություն, գողություն) ամենազարհուրելին հայ երեխաների վաճառքն էր արտասահման: Ձերբակալման պահին իրավապահներն արդեն իսկ բացահայտել էին նման դեպքեր, սպասվում էր, որ քննության ընթացքում բացահայտումների թիվը կավելանա: Ընդ որում, այս կնոջ գործունեությունը՝ գործին տեղյակներն անտեղյակներին պատմում էին հետևյալ կերպ. «Էրեխեքին տարե, ռասկուլաչիտ են արե…»։ Երեխաներին որդեգրման անվան տակ տարել էին արտասահման, այնուհետև օգտագործել որպես դոնոր՝ մասնատելով և ներքին օրգանները վաճառելով:

Սուսաննա Հարությունյանը բավականին հայտնի անձնավորություն էր. մի ժամանակ նա Էջմիածնի քաղաքապետարանի կրթության բաժնի պետն էր, 2003-ին մեծամասնական ընտրակարգով առաջադրվել էր ԱԺ պատգամավորության թեկնածու. չընտրվեց, սակայն չընկրկեց և շարունակեց քաղաքական ակտիվ գործունեություն ծավալել՝ այս անգամ արդեն միանալով նախկին արտգործնախարար Ալեքսանդր Արզումանյանի նախաձեռնած «Անհնազանդություն» շարժմանը: Մի ժամանակ հիշյալ տիկինը նախկին պատգամավոր Հակոբ Հակոբյանի (Ճոյտ) «աջ թևն» էր նաև, վերջինիս ցեմենտի գործարանի տնօրենը, հետո սակայն, երբ Հակոբյանը բացահայտեց, որ ղեկավարելուն զուգընթաց գործարար ջիղ ունեցող տիկինը զբաղված է նաև իր ունեցվածքի ակտիվ թալանով, երես թեքեց վերջինից:

Մի խոսքով՝ Սուսաննա Հարությունյանը մի անձնավորություն էր, ով հյուրընկալվում էր տարբեր եթերների, խոսում արդարությունից, ազնվությունից, Հայաստանը դեպի պայծառ ապագա առաջնորդելու իր ձգտումներից և ում՝ հատկապես իր տարածաշրջանում, ճանաչում և ընդունում էին: Հենց այդ ճանապարհով էլ Հարությունյանին հաջողվել էր Արմավիրի մարզի հետամնաց գյուղերում սոցիալապես ծանրագույն պայմաններում գոյություն քարշ տվող բազմանդամ ընտանիքների ծնողներին հավատացնել, թե իր միջնորդությամբ իրականացվող որդեգրումը պարզապես «երկնքից իջած մանանա» է իրենց երեխայի և, ինչու՞ ոչ՝ նաև ամբողջ ընտանիքի համար. ի՞նչ վատ կլինի, եթե երեխան բնակության տարվի Ֆրանսիա, Հոլանդիա, Իտալիա, դառնա բարեկեցիկ ընտանիքի սիրեցյալ զավակը, լավ կրթություն ստանա, մեծ մարդ դառնա, հետո էլ, դե, հիշի իր իսկական ծնողներին, եղբայրներին ու քույրերին և նրանց համար էլ «դուռ բացի» դեպի մեծ աշխարհ: Ծնողների մտքով, բնականաբար, չէր անցել, թե իրականում ինչ ճակատագիր է սպասվում իրենց զավակներին:

Կառավարության վերջին նիստում գործադիրը հավանության արժանացրեց որդեգրման ընթացակարգի պարզեցման նպատակով իր նախկին որոշման մեջ արված փոփոխություններին ու լրացումներին: Հարցը ներկայացնող արդարադատության նախարար Հրայր Թովմասյանը հայտարարեց, թե «ի տարբերություն Ռուսաստանի Դաշնության, Հայաստանի Հանրապետությունում որդեգրված երեխաների հետ վատ վարվեցողության որևէ դեպք մինչ օրս չի գրանցվել»: Վարչապետ Տիգրան Սարգսյանն իր հերթին հայտարարեց, թե իրենց նպատակը կոռուպցիոն ռիսկերի իսպառ վերացումն է: Արդարադատության նախարարը կառավարության նիստի ժամանակ գործադիրի անդամներին նաև տեղեկացրեց, որ նախարարությունը հանձնաժողով է գործուղել Ֆրանսիա և Իտալիա, որոնք ուսումնասիրել են այդ երկրներում որդեգրված երեխաների վիճակը և հայտնել, որ ամեն ինչ հրաշալի է: Հետաքրքիր է, թե ովքե՞ր են ընտրվել հիշյալ հանձնաժողովի՝ նախանձելի «վոյաժի» մասնակիցների շարքում. դատելով երկրների ընտրությունից՝ «վոյաժը» հաստատ մեծ բավականություն պատճառած կլինի մասնակիցներին: Այլ հարց է, թե ի՞նչ կարիք կար պետբյուջեի փողերը հերթական անգամ մսխելով՝ նման «վոյաժ» կազմակերպել, երբ հիշյալ պետություններում ՀՀ-ն ունի դեսպանատներ ու հյուպատոսարաններ, ինչպես նաև համայնքային կազմակերպություններ, որոնց աշխատակիցները, Աստված գիտի, թե ինչ գործերով զբաղվելուն հընթացս կարող էին նաև տարվա մեջ մի անգամ որդեգրված երեխաներին այցելել՝ հաշվետվություն ներկայացնելով, թե ով ինչ վիճակում է: Ի դեպ, «Իտալիա-Ֆրանսիա» բառերը լսելուն պես կառավարության նիստում միանգամից աշխուժացավ նաև սփյուռքի նախարար Հրանուշ Հակոբյանը. դե, խելացի կինը վայրկյան առաջ որսաց, որ որդեգրված երեխաների կյանքի պայմաններն ուսումնասիրելու համար պետբյուջեից գումարներ դուրս գրելու և տարաբնույթ «վոյաժների» մասնակցելու ոչ պակաս հավակնորդ կարող է լինել նաև սփյուռքի նախարարությունը:

Մենք փորձեցինք արդարադատության նախարարից մեկ անգամ ևս ճշտել՝ մեր երկրում իսկապե՞ս որևէ դեպք չի արձանագրվել, իսկապե՞ս որդեգրման հարցում մեզ մոտ ամեն ինչ փայլուն է:

- Պարո՛ն Թովմասյան, մենք, փաստորեն, Ռուսաստանի Դաշնությանը տրամագծորեն հակադիր քաղաքականություն ենք որոշել վարել, այո՞. էնտեղ խստացնում են որդեգրման կարգը՝ ի պատասխան «Մագնիտսկու օրենքին», մենք, հակառակը, պարզեցնում ենք:

- Ո՛չ, էստեղ խստացման կամ պարզեցման հարց չէ: Ռուսաստանը պարզապես մեկ-երկու երկրի զրկեց իր երեխաներին որդեգրելու իրավունքից, որը պայմանավորված էր այն հանգամանքի հետ, որ որդեգրված երեխաները վատ պայմաններում էին պահվել: Մենք էդպիսի որևէ դեպք չունենք: Սա խոսում է այն մասին, որ մեր համակարգը բավականին լավն է: Մենք խնդիր ունեինք՝ կապված կոնվենցիայի հետ, թե ով է որոշողը. մի դեպքում հանձնաժողովն է, մյուս դեպքում՝ կենտրոնական մարմինը: Եվ էս դեպքում հանձնաժողովը՝ որպես աշխատանքային խումբ, մնում է, որոշումը տալիս է, բայց որոշումը կայացնում է, անհատապես որոշում է նախարարը: Այսինքն, եթե այնտեղ մի սխալ որոշման դեպքում կարող էինք ասել, թե հանձնաժողովն է, տեսնենք՝ ով, ոնց է քվեարկել, ով է մեղավոր, ինչու էսպես քվեարկեցիք և այլն, հանձնաժողովն էլ ներկայացված են որոշ դեպքերում՝ փոխնախարարներ, որոշ դեպքերում՝ վարչության պետերի տեսքով, այս դեպքում էդ ամբողջը կատարվում ա, որոշումը ունենում ա ձեռքի տակ և վերջնական որոշում կայացնողը դառնում ա արդարադատության նախարարը: Այսինքն՝ այս դեպքում պատասխանատվությունը անձնավորված է և քչացնելու է այս մեխանիզմներում տասնյակ ռիսկեր և այլն:

- Դուք ի պաշտոնե ասում եք, որ մենք որևէ խնդիր չե՞նք ունեցել:

- Այո՛:

- Բայց գիտե՞ք, մոտ 2 տարի առաջ Էջմիածնի քաղաքապետարանի կրթության բաժնի նախկին պետը ձերբակալվեց հենց էդպիսի մեղադրանքով, որ միջնորդել էր որդեգրել գյուղերի անապահով երեխաների, հետո երեխաներին տարել էին և վաճառել որպես ներքին օրգանների դոնորներ:

- Էս որոշումը դրա հետ ոչ մի կապ չունի, սա վերաբերում է ընդամենը օտարերկրյա քաղաքացիների կողմից որդեգրման կարգին:

- Բայց նա հենց միջնորդ էր հանդես եկել արտասահմանցի որդեգրողների համար:

- Կրկնում եմ, դա կարող է վերաբերվել բացառապես տեղական որդեգրումներին: Արտասահմանյան որդեգրումների պարագայում ինչ-որ մեկը ոչ մի դեպքում չի կարող էդպիսի բաներ անել: Էդպիսի դեպք չկա:

- Դուք էդ կնոջը կճանաչեք էլ, նա բավական հայտնի էր:

- Չեմ ճանաչում, լավ ա որ չեմ ճանաչել:

Սուսաննա Հարությունյանի՝ իրավապահների կողմից բացահայտված հանցագործությունն ամենահայտնին էր բացահայտվածների շարքում: Թե իրականում ի՞նչ է կատարվում այս ոլորտում և ի՞նչ ճակատագիր են ունենում որդեգրվող երեխաները, ասելն անհնար է: Մանկատներից երեխաների վաճառքի դեպքերի մասին հատկապես շատ խոսվեց Աշխատանքի և սոցիալական ապահովության նախկին նախարար Աղվան Վարդանյանի պաշտոնավարման ժամանակ որբերին հատկացված գումարների խայտառակ յուրացման սկանդալի հետ կապված, ինչը, սակայն, չխանգարեց Վարդանյանին ոչ միայն զերծ մնալ քրեական պատասխանատվությունից, այլև դառնալ ժողովրդի ընտրյալ երկրի խորհրդարանում և ավելի քան ինքնավստահ կեցվածքով քաղաքական գործունեություն ծավալել. ի դեպ, Վարդանյանը նաև Վազգեն Խաչիկյանի շեֆն էր՝ վերջինիս լայնածավալ և բազմաբովանդակ գործունեության ողջ ընթացքում:

Որ արդարադատության ներկա նախարարը, ով, ի դեպ, որդեգրման վերջնական «դաբրո տվողն» է՝ կառավարության հետ համատեղ, կարող է իսկապես անտեղյակ լինել նրանից, որ կարող են իր «ձեռքի տակով» անցնող որդեգրումների շարքում լինել նաև վաճառքի դեպքեր, շատ հնարավոր է: Ի դեպ, որդեգրման գործընթացում բավական ակտիվ դերակատարություն են ունենում նաև փաստաբանները, որոնց ծառայությունները տատանվում են՝ կախված գործի բարդությունից: Կոնկրետ իմ պրակտիկայում հանդիպած գործերից մեկով փաստաբանը պայմանագիր էր կնքել երեխա որդեգրել ցանկացող մի զույգի հետ 15 000 ԱՄՆ դոլարի «նախահաշվով»՝ իր ընտրության հարցում զույգի՝ «սխալվել» չլինելու փաստարկների շարքում հայտնելով, որ արդարադատության նախարարն իր բարեկամն է և բոլոր հարցերն ինքը կլուծի՝ ինչպես հարկն է. հարկավոր է միայն վճարել: Զույգը վճարել էր, սակայն մեկ-երկու դիմում լրացնելուց բացի ոչինչ չէր ստացել… Սակայն այս ամենի վերաբերյալ արդարադատության նախարարը ցանկության դեպքում իր պրոֆեսիոնալիզմի դիրքերից շատ ավելի մանրակրկիտ և բազմակողմանի տեղեկատվություն կարող է ստանալ…

Լուսինե Կեսոյան