Շեղաչ հայ, մինչև թուրք-սելջուկը, չկար բովանդակ Հայաստանում. Արմեն Մարտիրոսյան

Ստորև ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում Արմեն Մարտիրոսյանի «Մազե կամուրջ» /տես նաև՝ «Թուրք սելջուկը քաղցկեղի նման բույն դրեց մեր մեջ, աճեց, մեծացավ»/ եռահատոր վիպերգությունից մի հատված:

«Իմ վարմունքով ես նման եմ ցուրաբերդցի աղանդավորին (այսինքն՝ հեթանոսի), լա՞վ է, թե վատ, - մտածեց Սահակը, - ոչ մի հայ քրիստոնյան դեռևս հայատառ գիրք չի հափշտակել, ընդհակառակը, պարսիկ ու սելջուկ առևանգողից գերեդարձ արել է, գիրքը սերնդեսերունդ տանը պահել-պահպանել է, հետո երկյուղածաբար նվիրել է վանքին ու մատենադարանին, չի հափշտակել, հաստատ է, դա թուրք-սելջուկի, ցուրաբերդցի աղանդավորի գործ է, հայոց առաքելական եկեղեցու հպատակի գործ չէ վստահաբար»: Լա՞վ է արել, թե վատ: Սահակը հետագայում երկար կխորհի այդ ամենի վրա, չի գտնի պատասխանը, մինչև պատահաբար չկարդա Ղազար ավազակի դեմքին:

- Շեղաչ է, - զարմանքով կհայտնաբերի Սահակը, - Ղազարը շեղաչ է: Հարցնես, հայ եմ, կասի, հորով, մորով, տատուպապով: Մենք՝ ցուրաբերդցիներս, աղանդավոր ենք, եկեղեցու միջնորդ-ներկայությունը չկա, չենք ընդունում մեր և աստծո միջև: Ցուրաբերդցի Ղազարը չի պատկերացնում, որ ինչ-որ տեղ հայից բացի ուրիշ ազգություն էլ կա: Ամենքս էլ հայ ենք, կասի: Չի նայի սելջուկի իր դիմագծերին, կզարմանա, որ իր տեսակի վրա կասկածում են:

Սահակը դա կկարդա Ղազարի դեմքին, ուրիշի դեմքին գրվածը կարդալը հեշտ է, դժվարը սեփական դիմագծերի արձանագրությունն ընթերցելն է: Սահակն էլ, ախր, շեղաչ է, դուրս ցցված այտոսկրով ու կզակով: Շեղաչ հայ մինչև թուրք-սելջուկը չկար բովանդակ Հայաստանում, հիմա, պատահում է, ծնվում են: Ինքը հայ քրիստոնյան, հայրն ու մայրը` հայ, Սահակը ծնվել է թուրք-սելջուկի կերպարանքով: Նա կպեղի անցած տարիները, կխորանա, կգնա իր ծնունդից շատ առաջ, ակամա կքարանա նախատատի` սելջուկից գերեվարելու փաստ-խոչընդոտի առաջ: Տարիները մորատատի կամ հորատատի առևանգելու հուշը չեն պահել, բայց փաստը կա, անջնջելի խարանվել է Սահակի դեմքին: Գրքերն, ուրեմն, հափշտակել է հայ քրիստոնյան` թուրք-սելջուկի արյամբ ու արտաքինով: Սա նրա հետագայում հայտնաբերելիքն է:

Սահակն այդ խառնակության կրողն է, հայ է, պարզ է, հայ հոր ու մորից է, մայրենի լեզուն հայերենն է: Եվ, ուրեմն, տատին կամ տատի մորը սելջուկները փախցրին-տարան … Սահակը երկու-երեք սերունդ անց ծնվեց սելջուկի կերպարանքով: Եվ ուրեմն` Մուհամմեդ Փահլավանը … թուհ, գրողը տանի, գեղեցիկ է … շան որիդ … քո անապատում շեղաչ ծնվեիր, ամենօրյա այս դիմակը ես չէի հագնի երբևէ:

Սահակն աչքի տակով նայում է Փահլավանին, հայացքը չի կտրում նրանից: Իսկապես որ` արեգակ է: Ոտից գլուխ գույնզգույն ու շողշողուն կերպասի մեջ է, հագուստն ու ճերմակ մաշկը ճառագայթում են: Ջահել է, քսան տարին հազիվ է բոլորել: նորելուկ լուսին է` շող ու շաղի մեջ: Սահակը տեսածին չի հավատում: Սելջուկ առաջնորդ չի իր դիմաց, սելջուկն, ախր, շեղաչ է, դուրս ցցված այտոսկրերով, դեղին մաշկով, իսկ սա սև, խոշոր աչքերով է, կամար հոնքերով, լայն ճակատով, սպիտակ մաշկով: Բարձրահասակ է, թիկնեղ, սև մազերի երկար խոպոպները թափվել են ուսերին …

Հայտնագործությունների օր է, մի գաղտնիք բացում է, մյուսն է ծնվում: Ելկտուզ աթաբեկի ո՞ր կնոջից է Մուհամմեդ Փահլավանը` մայրը պարսկուհի՞ է, վրացուհի՞, թե՞ հայուհի: Մարմնով մորն է քաշել, հոգին է սելջկական: «Թուրք-սելջուկն անընդհատ գեղեցկացնում է իր ցեղը` անխնա խառնակվելով ուրիշ ազգի կանանց,-ասում է ինքնիրեն,-եթե բանն այսպես շարունակվի, մի քանի սերունդ անց շեղաչությունն ու դեղին մաշկը հեռավոր հիշողություն կդառնան»:

Նյութը` Ք.Ա.-ի

շարունակելի