Նա անզուսպ ու կատաղի ընդվզում էր հայության ու հայկականության անխուսափելի նահանջի դեմ

Շահան Շահնուր նոր թեւակոխած էր իր 26 տարիքը, երբ 82 տարի առաջ՝ 1929 թուականին, Փարիզի մէջ, Շաւարշ Միսաքեանի «Յառաջ» թերթի էջերուն իբրեւ թերթօն լոյս ընծայեց իր անկրկնելի երկը՝ «Նահանջը առանց երգի»ն, որ ոչ միայն դարաշրջան բացաւ հայ գրականութեան մէջ, այլեւ՝ ամէնէն բուռն եւ դասական հնչեղութեամբ ահազանգը հնչեցուց հայոց ազգային ճակատագիրը տագնապեցնող գլխադիր վտանգին դէմ, այլասերման ու ապահայացման, օտարացման եւ ի վերջոյ ձուլման ծանրագոյն աղէտի անխուսափելիութեան դէմ։

Որքան իր սեփական տուայտանքին, նոյնքան եւ աւելիով ամբողջ սերունդի մը ողբերգութեան բանբերը եղաւ Շահնուր։ Թրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութենէն վերապրած Հայուն ողբերգութիւնը իւրովի եւ շատ խոր մղձաւանջով ապրեցաւ Շահնուր անձնապէ՛ս։ Եւ որքան իր մարմնին ու սրտին, մտքին ու հոգիին յետին բջիջներուն մէջ զգաց ահաւորութիւնը դատապարտեալ հայու իր ճակատագրին, այնքան անզուսպ եւ կատաղի դարձաւ Շահնուրի ընդվզումը հայութենէ եւ հայկականութենէ նահանջին... անխուսափելիութեան դէմ։

«Կը նահանջեն ծնողք, որդի, քեռի, փեսայ. կը նահանջեն բարք, ըմբռնում, բարոյական, սէր։ Կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն։ Եւ մենք դեռ կը նահանջենք բանիւ ու գործով, կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ. մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին»։

Շահնուրեան այս ահազանգը սթափեցուց ամբողջ սերունդներ եւ անոնց մէջ վառեց հայկականութեան ծանր ժառանգը միշտ Արարատն ի վեր բարձրացնելու՝ իյնալով եւ վար գլորելով հանդերձ վերստին կանգնելու եւ դժուարին մագլցումը վերսկսելու պայքարունակ ոգին, յար ու նման յունական առասպելի Սիզիֆին, որ երբեք չհաշտուեցաւ իրեն վիճակուած անկումներուն հետ եւ անխոնջ շարունակեց իր ուսերուն շալկած ժայռը մինչեւ գագաթ բարձրացնելու անվերջ մագլցումը։

Տարբեր անդրադարձ չէր կրնար ունենալ եւ անձնատուր չըլլալու վճռականութենէն տարբեր կրակ չէր կրնար վառել Շահնուրի արձակած ահազանգը, որովհետեւ ինչպէս «Նահանջը առանց երգի»ն հերոսը կազդարարէր՝
«Եղան հայեր, որոնք իրենց մորթը փրկելու համար վճարեցին ոսկի. եղան ուրիշներ, որոնք տուին հաւատք, կուսութիւն. եղան անոնք, որոնք լքեցին տուն, տեղ, երկինք. եղան դեռ վատեր, որ ուրացան ազգ ու լեզու. եւ հերոսներ, որ տուին արիւն, կեանք, օր ու արեւ։ Իսկ մե՞նք, կը վճարենք իբրեւ վերջին փրկագին այն, որ պիտի գայ։ Իբրեւ վերջին փրկագին՝ մանուկներ, որոնք կրնային մեծնալ. ապագայի սերունդներ, որոնք մեզմէ վերջ պիտի գային։ Որովհետեւ այն, որ պիտի գայ, պիտի ըլլայ օտար, բանիւ եւ գործով, կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ, մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին»...

Շահնուրի վէպը, բարդ ու կենսունակ դիպաշարով հիւսուած, յաջողապէս «պատկերազարդ» եւ սիրային-սեռային ազատ զգայնութիւններով յագեցած պատումն է 1920ականներուն Ֆրանսա ապաստանած հայ երիտասարդութեան, Մեծ Եղեռնէն վերապրած ու Քեմալականութեան յաղթանակէն ետք Պոլիսէն վերջնականապէս հեռացած հայրենաբաղձ հայ տղոց։ Գաղթականի կենցաղային դժուարութիւնները յաղթահարելու դաժան պայքարին մէջ ամբողջապէս մխրճուած տղաք էին անոնք, որոնք բոլորն ալ եւ անձ առ անձ, հաւաքաբա՛ր թէ իւրովի՛, արեւուն տակ իրենց ինքնահաստատման անհարթ ուղին նուաճելու գօտեմարտին մէջ, միաժամանակ կը դիմագրաւէին ազգային իրենց յիշողութեան ու հոգեմտաւոր աւանդներու ժառանգութեան հետ նորն ու ներկայ օտարը հաշտեցնելու ծանրագոյն ողբերգութիւնը։

Ինչպէս որ հայրենի գրականագէտ մը ամփոփած է՝ Շահնուրի «Երկում հմտօրէն սէրը (սեռը) եւ աշխատանքը համակցուած են: Աշխատանքը Շահնուրի համար նահանջը պատկերելու նախադուռ է հանդիսացել: «Աշխատանքը եւ սեռը կը կապեն. կը յարակցեն երկու եզրերը իրարու,¬ հաւաստում է ֆրանսահայ գրականագէտ Գր. Պըլըտեանը,- կը տանին հայը նոր աշխարհին, ֆրանսուհիին, օտարութեան... Սեռ եւ աշխատանք կը միանան իրարու այստեղ եւ կը կազմեն շրջանակ մը, որուն մէջ կþըլլա՛յ մարդը»: Այսպէս՝ Պետրոսը (վէպին գլխաւոր հերոսը - Ն.) պոլսեցուն յատուկ ճարպկութեամբ կարողանում է վարժուել նոր միջավայրին, գտնել հոգեհարազատ զբաղմունք: Նա աշխատանքի է անցնում «Մեծ ծառուղիներ» անուանումը կրող լուսանկարչատանը, որը «նախապէս բոզանոցի նմանեցուցած էր, գայթակղած ու զարհուրած՝ կիներու այդ արտասովոր համարձակութիւնէն, լպրշութիւնէն, ներկէն, հագուստներէն»: Այստեղ՝ ճանաչուած լուսանկարչի մօտ, մնում է երկու տարի, կատարելագործում իր արհեստը՝ «սորվելով նրբութիւններ, պզտիկ խաղեր, որոնց շնորհիւ լուսանկարիչ մը կը յաւակնի արուեստագէտ եղած ըլլալ»: Նա կարճ ժամանակում ընտելանում է Փարիզի‘ իր համար այնքան անսովոր վարք ու բարքին.- «Ամէն օր, եւ գրեթէ ամբողջ օրը, մերկութիւններու հետ էր իր գործը: Բայց ալ աչքերը չբացաւ, ձեռքերը չդողացին, ենթակային կրցաւ պէտք եղածին պէս մօտենալ, ափերով բռնել զայն՝ անհրաժեշտ դիրքը տալու համար, եւ ի զուր ցանկաց մէկը սիրել: Կուրծքերը, պորտերը, սրունքները շփոթուեցան իրարու հետ ու մտքին մէջ մնաց միայն կատարելութեան մի պատկերը ճարտար մազայարդարի մը հասցէով. Փարիզը անոր վրայ ալ դրաւ իր արտաքին վայելչութեան դրոշմը ու տարիները անցան, այդ կիներուն պէս մերկ, անսէր»: Պետրոսը, որի երակներում հոսում էր մաքուր եւ առողջ արիւն, աստիճանաբար տեղի է տալիս ազգային անաղարտ սովորոյթներից, յաճախ տրւում է սեռային կրքերին: Դա են վկայում նրա օրագրային գրառումները»...

Աւելի՛ն. Պետրոսի «ընկերներից ամէն մէկը իւրովի հեռացել էր ազգային ակունքից. օտարութիւնը մերժող Հրաչը անդառնալիօրէն փոխուել էր. մերկ կնոջ պատկերը ձեռքին՝ ցինիկաբար կրկնում էր.- «Հա-յաս-տա-նի պատ-կերն է. բան մը տուէք, նա-յե-ցէք: Հա-յաս-տա-նի պատ-կերն է. բան մը տուէք, նա-յե-ցէք…»: Նա շուտով ամուսնանում է կանադացի մի ուսանողի հոմանուհու՝ Սիւզանի հետ, եւ սա ունի իր բացատրութիւնը, իր «արդարացումը». «... հայուհին իր յիշողութեանը կը ներկայանայ երկու հաստ սրունքով եւ քիչ մը պեխով»: Հրաչը ընդունում է օտարի սովորոյթները՝ մոռանալով ծնողներին, մոռանալով այն ամէնը, ինչն ազգային էր, հարսանեկան արարողութեանն անգամ ներկայ չէին ծնողները, հաւանաբար նոյնիսկ տեղեակ չէին: Նա այլեւս նախկին աւանդապահ հայը չէր, որ մերժում էր օտարի հետ ամուսնութիւնը. աւելին՝ իր զաւակին ֆրանսիական անունով էր կոչել՝ Րընէ»:

Անդիմադրելի եւ անխուսափելի օտարացման վրայ Շահնուր աւելցուց ինքնախարազանման շատ աւելի ծանր ու դաժան յորձանքը. ահա՛ Փիեռ անունը ընտրած վէպի հերոսին՝ Պետրոսի միւս ընկերոջ վկայութիւնը. «Որքան որ մտածումս ետեւ տանիմ,- կըսէ Սուրէնը,- հայերը կը տեսնեմ միշտ այնպէս, ինչպէս որ են այսօր: Պզտիկ, գաճաճ, տխեղծ: Իւրաքանչիւրը անդիմադրելի պաշտամունքը ունի իր կաշիին, իր մորթին»:

Այսպիսի՛ կատաղութեամբ Շահնուր երգեց ու անմահացուց Սփիւռքահայու Նահանջը։ Համակերպումի եւ պարտուողականութեան երգիչը չեղաւ սակայն Շահնուր։ Իր ոճով ու աշխարհայեացքով՝ ինքնուրոյն արտայայտիչը եղաւ Նահանջի անխուսափելիութեան դէմ Հայու ընդվզումին։ Պատահականօրէն չէր, որ իր վէպը նուիրեց Հայկական Նեմեսիսի կերտիչներէն Շահան Նաթալիին՝ Յակոբ Տէր-Յակոբեանին։ Թէեւ իր սերընդակիցներէն յատկապէս Վազգէն Շուշանեան մերժելով մերժեց ու դատապարտելով դատապարտեց Շահնուրեան «նահանջողականութիւն»ը, բայց ժամանակը եկաւ հաստատելու, որ Շահնուրեան Ողբերգութիւնը այլ ակունք ունէր, գոնէ անձնատուութիւնը չէր։ Նոյնիսկ միայն ֆրանսերէնով գրելով, ստեղծագործելով եւ ֆրանսական գրականութեան մէջ իբրեւ տաղանդաւոր բանաստեղծ Արմէն Լիւպէն բարձր գնահատանքի արժանանալով հանդերձ, նաեւ՝ հակառակ անբուժելու ոսկրախտով հիւանդանոցէ հիւանդանոց քաշքշուելով մէկտեղ, Շահնուր շարունակեց արժէքաւոր գործեր մատուցել հայ գրականութեան եւ մեր ժողովուրդին։

Վազգէն Շուշանեանի օրինակով, օրին, շատեր մեղադրեցին Շահնուրը՝ իբրեւ «Մարդ մը, որ Արարատ չունի հոգւոյն մէջ»։ Բայց Շուշանեանները ոչ մէկ պարագայի կասկածի տակ առին Շահնուրի գործին գեղարուեստական բարձր արժէքը։ Ընդհակառակն՝ համընդհանուր էր «Նահանջը առանց երգի»ն տրուած գրական գլուխգործոցի արժեւորումը։

Շահնուրի հասցէին ժամանակին հնչած ծանրագոյն մեղադրանքները եկան մայր հայրենիքէն՝ Խորհըրդային Հայաստանէն, որուն պոլշեւիկ իշխանութեանց ցուցմունքով երիտասարդ գրողները ընդհանուր գրոհի ձեռնարկեցին «Նահանջ»ին դէմ։ Ինչպէս որ 1960ականներու վերջերուն Շահնուր դառնութեամբ պիտի յիշէր նամակի մը մէջ, «Երեւանը գրած էր, 1931ին, Վաղարշակ Նորենցի ստորագրութեան տակ, թէ վէպս բոզ դաշնակի եւ ֆաշիստ պոռնկագիրի մը գործն է: Փոխանակ քննելու վէպիս գրական արժէքը (անոր պակասութիւնները քիչ չեն դժբախտաբար), ելած ըրած էր բարձր քաղաքականութիւն, յանգելու համար սա եզրակացութեան. - «Շահան Շահնուրը սպասարկուն է կապիտալիստ պետութիւններին»:

Այսպիսի՛ բուռն ու ծայրայեղական գնահատանքներու թիրախ դարձաւ Շահնուրի գլուխ¬գործոցը, որ իր երկրպագուներուն կողմէ ի դէպ կոչուաեցաւ նաեւ «Սփիւռքահայու Նարեկ»ը։ Սփիւռքահայու Նահանջին առթած ներքին ալեկոծումները Շահնուր փաստօրէն արտայայտեց գրական-գեղարուեստական այնքա՜ն վաւերական եւ խորաթափանց պատկերներով։

Աւելի՛ն. մեծագոյն դատաւորը՝ Ժամանակը եկաւ հաստատելու, որ Շահնուր ոչ միայն պարտուողականութեան պատգամաբերը չեղաւ, այլեւ ինքնուրոյն մարտունակութեամբ ընկալեց Հայու ազգային ինքնահաստատման պայքարը։ Իր ամէնէն խիստ ու անխնայ ինքնաքննադատութեանց մէջ անգամ, հաւատարիմ մնաց Հայու ազգային ժառանգութեան քննական արժեւորումին ու պաշտամունքին։ Ինչպէս որ իր վէպին հերոսներէն Սուրէնը պոռթկումով պիտի ահազանգէր, Շահնուր 108 տարի առաջ, Օգոստոս 3ի այս օրը լոյս աշխարհ եկաւ, որպէսզի հայոց սերունդներուն ի վերջոյ սթափեցնէր, թէ՝

«Մենք ...ունինք լաւ լուսանկարիչներ, կաղապարի վարպետներ, սակայն ո՞ւր է էականը, բարձրագոյնը, գեղեցիկը: Դուն ալ կատարեալ մարմնացումն ես հայութեան: Հայը ունի լաւ նկարիչներ, բայց ո՛չ նկարչութիւն. հայը ունի լաւ դերասաններ, բաըց ոչ թատերգութիւն. յոգնիլ չգիտցող ճամբորդներ՝ բնաւ նաւապետ: Հայը ունի զմայլելի բանաստեղծներ, բայց ո՛չ գրականութիւն. Աստուած՝ ո՛չ դիցաբանութիւն. խնկելի յեղափոխականներ, բայց ո՛չ՝ յեղափոխութիւն. հայը ունեցած է ազատութիւն, երբե՛ք՝ անկախութիւն»:

Աղբյուրը՝ «Ազատ օր» օրաթերթ

Նյութը պատրաստեց Ք. Ա.-ն