Հովհաննես Այվազովսկու գերդաստանի պատմությունը

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Մինաս Սարգսյանի «Մեծ ծավանկարչի կյանքը» (կարդացե՛ք նաև` «Հովհաննես Այվազովսկու առաջին ամուսունությունը») գրքից մի փոքրիկ հատված: 

Հովհաննես Այվազովսկին ծնվել է 1817 թ. հուլիսի 17-ին, Ղրիմի Թեոդոսիա քաղաքում, հայ առևտրականի ընտանիքում: Նրա ծննդյան մասին Թեոդոսիայի հայոց Ս. Սարգիս եկեղեցու չափաբերական (ծննդական) մատյանում գրանցվել է. ծնվեց «Գէորգ Այվազյանի որդի Յպհանէսն-1»: Հովհաննեսը մի հնասեր հռոմեական հայ հորէ և ի լուսավորչական հայ մորէ» ծնված երրորդ (կրտսեր) արու զավակն էր Գրիգոր և Գաբրիել որդիներից հետո: Բոլորն էլ, ինչպես և նրանց Հռիփսիմե մայրը, մկրտվել էին նույն եկեղեցում` հայ լուսավորչական (Գրիգորյան) դավանանքով:

Այվազովսկու նախնիները (որոնք առաջ կոչվել եբ Այվազ կամ Հայվազ), չկարողանալով տանել թուրքական զավթիչների բեռնակայան դաժան լուծը, 18-րդ դարում Արևմտյան Հայաստանից (այժմ Թուրքիա) բազմահազար հայերի հետ գաղթում են Լեհաստան (ապորում են Գալիցիայի շրջանում), ուր հայերը դեռևս 17-րդ դարում ստեղծել էին հայաբնակ մեծ գաղութ իր վարչական ու կուլտուր-լուսավորական հիմնարկներով: Հետագայում, հարազատ եղբայրների միջև ծագած անհամաձայնության պատճառով, նկարչի հայրը երիտասարդ հասակում տեղափոխվում է Մոլդավիա, այնտեղից էլ` Բուկովինա, իսկ 19-րդ դարի սկզբներին մեկնում է Ղրիմ, որտեղ, հանդիպելով հայուհի Հռիփսիմեին, ամուսնանում է նրա հետ և մշտական բնակություն հաստատում Թեոդոսիայում:

Նկարչի ավագ եղբայր արքեպիւսկոպոս Գաբրիել Այվազյանը (Այվազովսկի) 1877 թ. դեկտեմբերի 13-ին գրում է, որ իր հայրը «… Քայթան Այվազ անունով անցած ըլլա ի մանկութեան Մոլտավիա և անտի ի Ռուսաստան, վասն զի այս Քայթան Ռուսաստանի մեջ առել է Կոստանտին Գրիգորեան անունը, իսկ յուր Այվազ կամ Հայվազ ազգանունը անոր համար հարկ համարել է Այվազովսկի, որ Ռուսաստանի մեջ այն ժամանակները կային Այվազ անունով ուրիշ ազգատոհմեր: Նա է մեր հանգուցյալ հայր Կոստանդին-Գևորգ Այվազովսկի, որ վախճանված է 1841-ին»:

Այվազովսկիների ազգականներից Բուկովինայի հայաբնակ Սուջավա քաղաքում ապրող Պողոս աղա Այվազին 1877 թ. դեկտեմբերի 13-ին հայերեն գրած նամակում Գաբրիել արքեպիսկոպոս Այվազյանը հայտնում է, որ Ղրիմի, Բուկովինայի և Մոլդավիայի Այվազները մերձավոր ազգականներ են: Հայտնի է, որ հայ Այվազների երկու ընտանիք է եղել Բուկովինայում: Նրանցից Ներսեսը, Ստեփանը և Նիկողայոս Այվազները 1789 թ. Չերնովեց քաղաքից տեղափոխվել են Սուջավա և նրա շրջակայքում նոր կայվածքներ են գնել, իսկ մյուսը` Գրիգոր Այվազի ընտանիքը, մնալով տեղում, մի խումբ հայերի հետ նվիրատվություն է արել Չերնովեց քաղաքումմ հայոց եկեղեցի կառուցելու համար: Նշելով Պողոս աղա Այվազի ընտանիքի հետ իրենց ազգակցությունը, Գաբրիել Այվազյանը 1877 թ. հաստատորեն գրում է. «Չիք երկբայություն զի Այվազքն (կամ Հայվազք) Կոլիցիոյ և Պուգովինայի և Խրիմու ազգակիցն են միմյանց` ոչ հեռավորք»:

Իրենց ազգանվանը կցելով «սկի» լեհական վերջավորությունը, Այվազները որոշ ժամանակ պահպանել են Գ սկզբնատառը և գրվել են Գայվազովսկի: Այդ Գ-ն մնացել էր ռուսերենում գոյություն չունեցող Հ տառի վերահնչյունավորումից: Այդ պատճառով «Հայվազ» ազգանունը գրվել է «Գայվազ» (Гайваз): Հետագայում Այվազովսկիները նետում են Գ տառը և սկսում են գրվել ավելի բարեհնչյուն ձևով` Այվազովսկի: Հայերեն գրած նամակներում, ինչպես մի քանի նկարների տակ նկարիչն իր անունը գրել է Յոհաննես, Օհաննէս, ազգանունը` Հով. Այվազովսկի կամ Այվազյան հայերեն, իսկ ստեղծագործությունների մեծ մասը կամ պաշտոնական գրագրությունները ստորագրել է ռուսերեն Ի. Այվազովսկի, երբեմն` նաև Гай, ИГ – Իվան (Իվանը Հովհաննես անվան ռուսերեն թարգմանությունն է) Կոնստանտինովիչ Այվազովսկի:

Հովհաննես Այվազովսկու մանկությունն ու պատանեկությունն անցնում է Թեոդոսիայում: Թեոդոսիան այն ժամանակ մի փոքրիկ, ծայրագավառային առևտրական քաղաք էր: Բնակչության մեծ մասը հայեր էին:

Նյութը` Ք. Ա.-ի: