Հանճարեղ ճարտարապետը, առանց գանգատվելու իրեն հյուծող հիվանդություններից, սկսեց կերտել մեր քաղաքը

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Ալեքսանդր Թամանյան. Հոդվածներ, փաստաթղթեր, ժամանակակիցները նրա մասին» ժողովածուից Մարտիրոս Սարյանի «Սիրելի Թամանյանի հիշատակին»

(կարդացե՛ք նաև` «Մեր ժողովուրդը երջանիկ է, որ 20-րդ դարում էլ ունեցավ իր Տրդատը` հանձին Ալեքսանդր Թամանյանի», «Նա ապրում էր իր ստեղծած նախագծով, աշխատում էր համառ և քրտնաջան՝ աչքաթող անելով վարձատրման հարցը», «Հները պիտի ասեին, թե աստվածները նախանձում էին նրան և հարվածեցին. Ալ. Թամանյան», «Թամանյանին հատուկ էր մի աշխույժ քայլվածք, որ ունենում են բարի նպատակի ձգտող մարդիկ») հուշ-հոդվածը:

Արծվահայացք, սլացիկ հասակով, միշտ անհանգիստ, արագաշարժ, դյուրաբորբոք, խանդավառ – ահա այսպիսին էր Ալեքսանդր Թամանյանը, երբ առաջին անգամ ես հանդիպեցի նրան 1911 թվականին «Мир искусства» ընկերության ցուցահանդեսում, որին մենք երկուսս էլ մասնակցում էինք: Հենց այդ հանդիպումից էլ սկիզբ առավ իմ բարեկամությունը մեր ժամանակի այդ հանճարեղ մարդու հետ, որին վիճակված էր մի ամբողջ դարաշրջան նշանավորել մեր ճարտարապետության մեջ:

Նախառևոլյուցիոն տարիներին Թամանյանը Ռուսաստանում կառուցած իր մի շարք շենքերով արդեն իր պատվավոր տեղն էր գրավել իրեն ժամանակակից ռուս լավագույն ճարտարապետների շարքում: Լինելով ռուսական ամպիրի արդեն ճանաչված վարպետ, նա իր երազանքն էր համարում գալ, հաստատվել Հայաստանում: Եվ տարիներ անց Նոր Նախիջևանում ապրող երեք հայ` Ալեքսանդր Թամանյանը, Մարիետա Շահինյանը և ես վերջնական որոշում կայացրինք տեղափոխվել Հայաստան:

Այդ տարիներին դարեր շարունակ Խաղաղություն երազած հայ ժողովուրդը առաջին անգամ պատմության մեջ կառուցում էր իր երկիրը այն հաստատ համոզումով, որ այն այլևս երբեք ավերման չի ենթարկվի: Եվ Ալեքսանդր Թամանյանը, ինքն էլ իր ժողովրդի նման համեստագույն շինարար, յուր ընտանիքով Երևան գալով, տեղավորվեց մի փոքրիկ տնակում և գիշեր ու ցերեկ հանգիստ չունենալով, առանց գանգատվելու իրեն հյուծող հիվանդություններից, սկսեց կերտել մեր քաղաքը: Այդ Քաղաքը` մեր սիրելի Երևանը փռվել էր այսօր դեմքը դեպի հարավ, դեպի մեծ ու փոքր Մասիսները, որոնք կարծես մեր կապույտ երկնակամարի հոյակապ սյուներն են:

Հայաստանում` իր վերածնվող հայրենիքում Թամանյանը գտավ այն հողը, որը սնեց նրա հանճարեղ ստեղծագործության արմատները և ուժ տվեց հաղթահարելու մեծ դժվարություններ: Այդ դժվարություները շատ էին, բայց Թամանյանին գալիս են օգնելու պարտիայի և կառավարության տաղանդավոր ղեկավարները` առաջին հերթին Սահակ Տեր-Գաբրիելյանը, Արամայիս Երզնկյանը և ուրիշները իրենց մեծ վստահությամբ, հոգատարությամբ:

Ես չեմ մոռանում այն արժանահիշատակ օրը, երբ Երևան գալով Թամանյանի արվեստանոց այցելեց, մեր մի քանի ղեկավար ընկերների հետ, Սերգո Օրջոնիկիձեն: Տեսնելով Թամանյանի Ժողովրդական տանը նախագիծը նա իր հիացմունքը հայտնեց ճարտարապետին և գրկախառնվեց նրա հետ, սրտագին շնորհակալություն հայտնեց և ցանկացավ նորանոր հաջողություններ:

Թամանյանը ուսումնասիրեց խորապես Հայաստանի կլասիկ ճարտարապետությունը, մեր կոթողների համեստ, պարզ ու մոնումենտալ ձևերը և այդ ամենը ձուլեց իր ստեղծագործական քուրայում և սկսեց կառուցել իր հանճարեղ նախնիների նման ամուր, պարզ ու գեղեցիկ, դառնալով մեր դարաշրջանում ստեղծված, նոր հայկական ճարտարապետության ոճի հիմնադիր և մուծելով իր լուման համաշխարհային արվեստի գանձարանը:

Թամանյանը սկսեց, բայց դժբախտաբար չտեսավ իր գլուխ գործոցները ավարտված վիճակում: Դրանց իրականացման գործը մնաց իր որդուն` Գևորգ Թամանյանին:

Այսօր Թամանյանի գործն են շարունակում նրա հոգևոր զավակները` Խորհրդային Հայաստանի առաջավոր ճարտարապետները:

Երևանն այսօր սովետական դարաշրջանում ստեղծված գեղեցիկ քաղաքներևից ամենահնադարյանն է և հնադարյաններից ամենաերիտասարդը, իր սեփական ազգային ոճով` ոճ, որն իր վրա կրում է Թամանյանի անհատականության անջնջելի կնիքը:

Նյութը` Ք.Ա-ի