Երկու քաղաքների` ողբերգական ճակատագրով միացած եկեղեցիները

Անին շեն, աշխարհն ավեր,
Աշխարհը շեն, Անին ավեր։

ԱՆԻԻՑ ԳՅՈՒՄՐԻ

Ուրիշ է, երբ Ախուրյան գետի այս ափից ես նայում Անիի ավերակներին, բոլորովին ուրիշ, երբ Բագրատունիների ոտնահետքերին ես երկյուղածությամբ ոտք դնում: Անի այցելող ամեն հայի համար Հայաստանի երբեմնի փառավոր մայրաքաղաքը սրբավայր է, մասունք: Այստեղ ամեն ընկած քար ու խոյակ հազարամյա պատմության խոսուն վկան է: Հայ ուխտավորը ժամերով է կանգնում հրաշքով կանգուն մնացած մի ծիվ պատի մոտ, մի մատ երեխա գուրգուրելու զգուշավորությամբ շոշափում վիմական արձանագրությունները, ճարտարապետական շքեղ բեկորները, նկարազարդ որմնամասերը, որ ընկած են երբեմնի շքեղաշեն եկեղեցիների պատերից: Անին մեր կորուսյալ հայրենիքի մի ծվեն մասունքն է, և հայ ուխտավորը եկեղեցիների ավեր պատերի տակ, նախշազարդ քարի առաջ ծնրադիր` Իսահակյանի կարոտն է բարձրաձայնում. «Ես պաշտում եմ քո փլատակ վանքի ամեն մի փշրված քանդակը և համբուրում եմ նրանց սրբազան մամուռը»:

Այդ զգացողության տեր ամեն հայ իրեն բախտավոր է զգում` մեկ անգամ գոնե լինելով հազարամյա հայոց պատմության քարեղեն վկայություն Անիում: Մի ողջ դարաշրջան ուսած այս քաղաքն իր այցելուին ազգային ակունքների հանդեպ անհուն սեր ու զգացողություն է հաղորդում, և իր փառահեղ անցյալի հանդեպ սերն ու վերաբերմունքն ինքնին ձևավորվում են` այցելուն հայ լինի, թե այլազգի: Այդ տրամադրությամբ է ֆրանսիացի լեզվաբան Էժեն Պոռեն ժամանակին ասել. «Ով որ սրտի աչքերով է նայվածք նետում Անիի քարակերտ հմայքին, բանաստեղծ է դառնում»:

ԵՐԿՈՒ ԵԿԵՂԵՑԻ` ՆՈՒՅՆ ՃԱԿԱՏԱԳՐՈՎ

Գյումրի այցելելու այդ օրվա իմ ծրագիրը լուսանկարելն էր հին տները և Ամենափրկիչ եկեղեցին` վերջինիս կառուցման պատմությունը զուգահեռելու Անիի Մայր եկեղեցու հետ:

Գյումրիում վերակառուցվող եկեղեցին «բավականին հասակ է առել», կարծես քիչ ժամանակ է մնացել այն օրվան, երբ այստեղ էլ, մոտ հարյուրամյա լռությունից հետո, կլսվի պատարագի անուշ մեղեդին, որ պիտի խորհրդանշի նաև Անիի Մայր եկեղեցու վերածնունդը` իր երկվորյակի զարթոնքի խորհրդանշական զուգահեռումով:

Մտաբերեցի դեռ խորհրդային տարիներին Ամենափրկիչ եկեղեցուն հրապարակ «դուրս բերելու» Վազգեն վեհափառի ծրագիրը, որն, ավաղ, այն ժամանակ չիրականացավ ու, ցավալիորեն, դա «արվեց» երկրաշարժի հետևանքով: Վեհափառի իղձը հետևյալն էր: Շատերը կհիշեն նախաերկրաշարժյան Գյումրվա հրապարակը` Վարը: Հրապարակը գոտևորող եռահարկ բնակելի շենքերը հետնամասում էին թողել Յոթ վերք և Ամենափրկիչ եկեղեցիները: Վեհափառ հայրապետն առաջարկում էր բնակիչների համար բնակարաններ կառուցել քաղաքի` նրանց ուզած վայրում և այդ երկու շենքերը հանել հրապարակից` եկեղեցիները տեսանելի դարձնելու համար:

…Երբ 1989-ի դեկտեմբերին վեհափառն այցելեց Գյումրի, տեսավ քանդված այն նույն շենքերը, որոնց տեղափոխման խնդիր էր առաջադրել ժամանակին, ցավագին ափսոսանքով ասաց. «Մենք այս ճանապարհը չէինք ուզում` սա դաժան իրողություն է»:

Վեհափառը, բնականաբար, քաջածանոթ էր երկու եկեղեցիների կառուցման պատմությանը, և ինքն էլ հաճախ զուգահեռումը կատարում էր, շեշտելով Թադևոս Անդիկյանի և Մանուկ Պետրոսյանի մեծ դերը և նրանց նախանձախնդիր վերաբերմունքը` հայրենի քաղաքում էլ ունենալու «Անիի զմայլելի կոթողի նմանակը»: Այդ տարիներին էր, որ վեհափառն այցելեց Ախուրյանի ձախափնյա բարձունք` սահմանի այս կողմից դիտելու Անին, ի մասնավոր` հանդիպակաց բարձունքին վիրավոր, բայց և վեհորեն հառնած Մայր եկեղեցին: Վեհափառին ուղեկցում էին հոգևորականներ Շիրակի թեմից և աշխարհական ուխտավորներ: Բարձունքից գերյալ Ամենափրկիչը դիտող վեհափառը խնդրեց իրեն մի պահ մենակ թողնել: Բոլորը մի քանի քայլ հետ քաշվեցին: Ի՜նչ խորհրդավոր պահ էր. մայրամուտին հասնող արևի շողերից բարձունքին կանգնած ուխտավորների ստվերները երկարել-անցել էին ձորը` ուղիղ դեպի հազար տեղից վիրավոր Մայր եկեղեցին, ասես ուր որ է մի երևակայական կամուրջ պիտի ձգվի, և ուխտավորներն Ախուրյանի այս ափից պիտի հասնեն այնտեղ` իրենց աղոթքն անելու փառավորյալ Կաթողիկեի կամարների տակ: Ձորով բաժանված բարձունքներում երկու վեհություն էին` աղոթքի կարոտ Մայր եկեղեցին այն կողմում' գմբեթազուրկ, ճաքած պատերով, վիրավո՜ր, վիրավո՜ր, և այդ սրբալույս ժողովարանն իր իրական տիրոջ գիրկը բերելու աղերս-աղոթքով առ Աստված դիմող վեհափառը` այս կողմում: Աղոթքը շարունակվեց այնքան, մինչև որ վերջալույսի շողերը եկեղեցու վիրավոր դիմապատի վրայով դանդաղ սահելով իջան, ու ստվերներն իրենցով ծածկեցին մենակ ու անօգնական մնացած հայ ճարտարապետության հազարամյա փառքի վկային:

1903 թվականին, լինելով Անիում, Լեոն շատ գեղեցիկ է բնութագրել Անիի Մայր եկեղեցին. 

«Աղետների քաղաքի այս հրաշագեղ թագուհին»: Այն 989թ. սկսել է կառուցել Սմբատ Երկրորդ թագավորը, իսկ 1001թ. ավարտել է Գագիկ Առաջին թագավորը: Ճակատային մասով դեպի Ախուրյան գետը' եկեղեցին հոյակապ դիրք ունի և շատ պարզ երևում է նաև գետի այս ափից, այսպես ասած, «մեր կողմից»: Ճիշտ այդ եկեղեցու նմանակը կառուցվել է Գյումրիում:

շարունակելի

աղբյուրը` «Ազգային գաղափար» ամսագիր

Նյութը պատրաստեց` Ք. Ա-ն