Հուլիսի 10-ին մահացել է ղրղզ արձակագիր Չինգիզ Այթմատովը

Չինգիզ Այթմատով ծնվել է 1928 թ. դեկտեմբերի 12-ին, Ղրղզստանի Շեքրիր աուլում։ 1937-ին հայրը, որը ղեկավար պաշտոն էր զբաղեցնում, աքսորվեց, և Չենգիզը ստիպված էր տասը տարեկանից աշխատել։ 14 տարեկանում արդեն քարտուղար էր աշխատում գյուղխորհրդում (դա Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներն էին, երբ տղամարդկանց մեծ մասը ռազմաճակատում էր)` լուծելով գյուղի ամենածանր խնդիրները։

Ութերորդ դասարանն ավարտելով' Չինգիզն ընդունվում է Ջամբուլի կենդանաբանական տեխնիկումը։ 1952-ին հրատարակում է առաջին պատմվածքները, որոնք գրված էին ղրղզերեն։ 1953-ին Ֆրունզեում ավարտում է Ղրղզստանի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, իսկ 1958-ին գրականության բարձրագույն դասընթացներ է անցնում Մոսկվայի գրականության ինստիտուտում։ Նրա պատմվածքներն ու վիպակները թարգմանվում են ռուսերեն և տպագրվում «Օկտյաբր» և «Նովիյ միր» ամսագրերում։ Վերադառնալով հայրենիք` ստանձնում է «Գրական Ղրղզստան» ամսագրի խմբագրի պարտականությունները, այդ տարի հինգ տարի շարունակ լինում է նաև իր հանրապետությունում «Պրավդա»-ի սեփական թղթակիցը։

1963-ին տպագրվում է Այթմատովի առաջին ժողովածուն` երեք վիպակով։ Այս ժողովածուի համար Այթմատովն արժանանում է Լենինյան շքանշանի։

Մինչև 1965-ը Այթմատովը գրում է ղրղզերեն։ Ռուսերեն գրած առաջին վիպակը «Մնաս բարով, Գյուլսարի» վիպակն է։ Չինգիզ Այթմատովի առաջին վեպը' «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը», հրատարակվել է 1980-ին, իսկ 1988-ին լույս է տեսնում նրա հանրահայտ' «Կառափնարան» վեպը։

1988-91-ին եղել է «Иностранная литература» ամսագրի գլխավոր խմբագիրը։

1990-94-ին եղել է ԽՍՀՄ, այնուհետև` Ռուսաստանի դեսպանը Լյուքսենբուրգում։ 1994-ից մինչև 2008-ի մարտը եղել է Ղրղզստանի դեսպանը Բելգիայում, Նիդերլանդներում և Լյուքսենբուրգում։

Այթմատովի գործերը հրատարակվել են 1952 թ-ից. ճանաչվել է «Ջամիլյա» (1958 թ.) պատմվածքով, որտեղ ներկայացրել է կնոջ՝ փորձությունների դիմացած սերը, արծարծել նրա հասարակական գործունեության և իրավահավասարության հարցեր: 1960-ական թվականներից ստեղծագործել է ռուսերեն:

Այթմատովի հերոսներն ուժեղ են` օժտված մարդկային բարձր արժանիքներով, չեն հանդուրժում սուտը, կեղծիքն ու անարդարությունը: «Չալիկ շուն, որ վազում ես ծովի եզրով» (1977 թ.) վիպակում պատկերել է մեծահասակների հետ առաջին անգամ բաց ծով դուրս եկած տղայի՝ Կիրիսկի ապրումներն ու փորձությունները: Այս և մյուս՝ «Մայրական դաշտ», «Առաջին ուսուցիչը» (1962 թ.), «Սպիտակ շոգենավը» (1970 թ.) վիպակների թեման ավագների պատասխանատվությունն է ապագա սերունդների ճակատագրի նկատմամբ:

«Մայրական դաշտ» կենսագրական վիպակում Այթմատովը պատկերել է 1937 թ-ին ստալինյան բռնարարքների ժամանակ իր ապրած տառապալի կյանքը: Նա ջերմությամբ ու սիրով է կերտել մոր կերպարը, որը հավասարազոր է համաշխարհային գրականության մեջ ստեղծված նմանօրինակ կերպարներին: «Սպիտակ շոգենավը» վիպակում շեշտված է բարու հաղթանակը չարի նկատմամբ: Այթմատովի «Մնաս բարով, իմ Գյուլսարի» (1966 թ.), «Բարդի իմ` կարմիր գլխաշորով» (1961 թ.) վիպակներն առանձնանում են անկեղծությամբ, թարմությամբ ու բանաստեղծական շնչով:

Այթմատովին համաշխարհային հռչակ է բերել «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը» (1980 թ.) վեպը, որտեղ ներկայացրել է Բորանլի Եդիգեյի ապրած կյանքը` աշխարհը դիտելով նրա` իսկական աշխատավորի ճակատագրի միջով: Վեպում գրողը շոշափել է մանկուրտի' հիշողությունից զրկված մարդու խնդիրը. առանց հիշողության մարդը ոչ միայն դուրս է մնում հասարակության զարգացման ընթացքից, այլև վտանգավոր է հասարակության համար:

1986 թ-ին լույս տեսած «Կառափնարան» վեպը նոր խոսք էր ռուս գրականության մեջ: Վեպում ներքին ամուր կապով միահյուսված են Ավդիա Կալիստրատովի և բնության գրկում ազատ ապրող գայլերի պատմությունները, շեշտվում է այն ցավոտ իրողությունը, որ բնության մեջ «անարդարություն գոյություն չունի, այն լինում է միայն մարդկանց մեջ և սերում է մարդկանցից»: Վեպում գրողը ժամանակի համար աննախադեպ և անսովոր խիզախությամբ կանխագուշակել է խորհրդային հասարակարգի փլուզումը, ցույց տվել նրա հիվանդ ու խոցելի կողմերը:

Այթմատովը լույս է ընծայել նաև «Ուղտի աչքը» (1962 թ.) վիպակների և պատմվածքների ժողովածուն, «Կասանդրայի խարանը» (1996 թ.) և այլ վեպեր: Այթմատովի գրական բարձրարժեք ստեղծագործությունները, որոնցում արծարծված են հավերժական հարցեր մարդու հոգու, զգացմունքների ու խղճի մասին, արժանացել են համաշխարհային ճանաչման:

Մահացել է 2008 թ. հուլիսի 10-ին` Նյուրնբերգում։