Հայ միջնադարյան և կոմիտասյան երաժշտության մեծ գիտակը՝ Նիկողոս Թահմիզյան

Հայ անվանի երաժշտագետ, հանրապետության արվեստի վաստակավոր գործիչ, արվեստագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր, Մաշտոցյան Մատենադարանի բազմամյա գիտաշխատակից Նիկողոս Թահմիզյանի վախճանը, որի գույժը վերջերս հայտնի դարձավ ԱՄՆ-ի Փասադենա քաղաքից, կորստի ցավի հետ, մղում է մեզ մտորելու եւ արժեւորելու այդ մեծ գիտնականի անցած ուղու եւ թողած ժառանգության շուրջ...

Նիկողոս Թահմիզյանը ծնվել է 1926թ. մայիսի 9-ին Աթենքում, հայ տարագիրների ընտանիքում: Նախնական կրթությունը ստացել էր Աթենքում, այնուհետեւ շարունակել ուսումնառությունը Կիպրոսի Մելգոնեան վարժարանում, իսկ 1946 թ. շատ հայորդիների նման, ընտանիքով ներգաղթել էր Խորհրդային Հայաստան: Եվ ինչպես շնորհալի հայ երիտասարդներից շատերը, Հայրենիքում ստացավ իր բարձրագույն կրթությունը, հաջողությամբ ավարտելով Երեւանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի երաժշտագիտության բաժինը` պրոֆ. Մարգարիտ Հարությունյանի ղեկավարությամբ: Արդեն նրա դիպլոմային աշխատանքը, որը նվիրված էր Հովհաննես Երզնկացու երաժշտատեսական հայացքներին, վկայում էր երիտասարդի գիտական հետաքրքրությունների որոշակի ուղղվածության մասին: Նա շարունակեց իր մասնագիտական կատարելագործումը Լենինգրադի Րիմսկի-Կորսակովի անվան կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրայում, աշակերտելով խորհրդային երաժշտագիտության կարկառուն ներկայացուցիչներ` Քրիստոֆըր Կուշնարյանին եւ Յուրի Տյուլինին, դառնալով նրանց արժանի սանը եւ հետեւորդը:

1962թ. պաշտպանեց իր թեկնածուական թեզը` «V-VIII դարերի հայկական երաժշտական մշակույթը» թեմայով:

Բեղուն էին Ն. Թահմիզյանի միտքն ու գրիչը: Վերադառնալով Հայրենիք եւ աշխատանքի անցնելով Մատենադարանում, նա խորամուխ եղավ հայ միջնադարյան մասնագիտացված երաժշտության պատմության, տեսության եւ գեղագիտության ասպարեզում: Իրար հետեւից նրա գրչի տակից լույս տեսան հոդվածներ, ուսումնասիրություններ, մենագրություններ, առանց որոնց այսօր անհնար է պատկերացնել հայ հոգեւոր երգարվեստի, ինչպես նաեւ' առհասարակ հայ երաժշտության ուսումնասիրությունը: Բավական է հիշատակել 1960-70-ականներին լույս տեսած նրա հիմնական աշխատությունները, որպեսզի պարզ դառնա գիտնականի լայն ընդգրկումը, խորը գիտելիքները, գիտական կարեւոր ընդհանրացումներ կատարելու ունակությունը. «Тамбурист Арутин, Руководство по восточной музыке (Ереван, 1968), Ներսես Շնորհալին` երգահան եւ երաժիշտ» (Երեւան, 1973), իսկ նրա դոկտորական ատենախոսությունը, որը նա պաշտպանեց Մոսկվայում` «Теория музыки в древней Армении» (Ереван, 1977), դարձավ ողջ Խորհրդային Միության տարբեր հանրապետություններում գործող երաժշտագետ-միջնադարագետների եւ արեւելագետների սեղանի գիրքը եւ մնում է այդպիսին առ այսօր: Նա կատարելապես տիրապետում էր գրաբարին, հին եւ նոր հունարենին, թուրքերենին, ռուսերենին եւ եվրոպական լեզուների, ինչը թույլ էր տալիս նրան ազատորեն օգտվելու այլալեզու զանազան աղբյուրներից: Հարգված եւ ցանկալի ընդդիմախոս եւ գիտական ղեկավար էր Ռուսաստանի դաշնության, անդրկովկասյան եւ միջինասիական հանրապետություններում գիտական մասնագիտացված մի քանի խորհուրդների անդամ էր:

Նիկողոս Թահմիզյանի գիտական գործունեությունը կարծես ուղղված էր մեծն Կոմիտասի տեսական աշխատություններում դրույթային ձեւով նշված կետերի լիարժեք գիտական լուսաբանմանն ու մեկնաբանմանը, մի ծրագիր, որին նա հավատարիմ մնաց ամբողջ կյանքում:

Նրա գիտական հետաքրքրությունների կարեւոր մասն էին կազմում խազագիտական ուսումնասիրությունները, հայ երաժշտագիտության ամենաբարդ եւ կնճռոտ բնագավառներից մեկը: Քայլ առ քայլ, փուլ առ փուլ նա փորձում էր քննել հայ միջնադարյան խազային նոտագրության վերծանության խրթին հարցը, հիմնվելով բազմաթիվ միջնադարյան երաժշտածիսական եւ երգչական մատյանների եւ ժողովածուների մանրակրկիտ հետազոտման վրա: Տարիներ անց, արդեն ԱՄՆ-ում, Ն. Թահմիզյանը ի մի բերեց իր խազագիտական ուսումնասիրությունները՝ հրատարակելով «Արդի խազաբանութիւն» արժեքավոր մենագրությունը (2003): Իսկ մինչ այդ, դեռեւս Հայաստանում, 1985թ. լույս տեսավ նրա կոթողային մենագրություններից մեկը` «Գրիգոր Նարեկացին եւ հայ երաժշտությունը V-XV դարերում», որտեղ իրեն հատուկ խորաթափանցությամբ, պատմամշակութային լայն ետնախորքի վրա, իրենից առաջ եւ հետո տեղի ունեցած երաժշտագեղարվեստական երեւույթների համեմատական քննությամբ, ինչպես Արեւելքում, այնպես էլ' Արեւմուտքում, ներկայացրել էր Գրիգոր Նարեկացուն իբրեւ իր ժամանակի եւ հայկական Վերածնության խոշորագույն երաժիշտ եւ բանաստեղծ:

Նարեկացուն նվիրված մենագրությունից հետո Նիկողոս Թահմիզյանը հրատարակեց XIXդ. Տաճկա-Հայաստանի երեւելի երաժիշտ-տեսաբաններից մեկի` Հակոբոս Այվազյանի Արեւելյան երաժշտության ձեռնարկին նվիրված գիրքը (1989), ըստ արժանվույն գնահատելով այդ երախտավորի վաստակը եւ իրագործելով ձեռնարկի ռուսերեն թարգմանությունը արեւմտահայերենից:

Սակայն 90-ականների դժնդակ իրողությունները, ինչպես նաեւ ընտանեկան հանգամանքները, ստիպեցին նրան մեկնել ԱՄՆ, թողնելով այդքան հարազատ եւ սիրելի Մատենադարանն ու ձեռագրերը...

Հիրավի փնտրված մասնագետ էր Նիկողոս Թահմիզյանը: Նա դասավանդում էր կոնսերվատորիայում եւ այսօր իրեն ենք պարտական, որ 1973 թ. ուսանող երաժշտագետների եւ կոմպոզիտորների համար ուսումնական ծրագրի մեջ մտավ «Հայ միջնադարյան երաժշտության պատմություն եւ տեսություն» (այն ժամանակ արգելված էր «հոգեւոր» բառը) առարկան, որն արդեն ընդլայնված եւ խորացված տեսքով դասավանդվում է առ այսօր: Սերտ կապերի մեջ էր ԳԱ Արվեստի ինստիտուտի հետ, ակտիվորեն գործակցում էր Հայկական Սովետական Հանրագիտարանին, դառնալով նրա մշտական հեղինակներից մեկը եւ անփոխարինելի խորհրդատուն: Սիրով մասնակցում էր Հայաստանի կոմպոզիտորների միության աշխատանքներին: Մասնակցեց բազմաթիվ հանրապետական, համամիութենական եւ հեղինակավոր միջազգային գիտաժողովներին եւ սիմպոզիումներին՝ ամենուրեք արժանանալով բարձր գնահատականի եւ ձեռք բերելով միջազգային ճանաչում: Այսօր էլ գործընկերները տարբեր երկրներում հիշում են նրան խորին ակնածանքով եւ սիրով:

Թեեւ դյուրին չէր նրա համար տեղափոխությունը արտասահման, սակայն այնտեղ էլ Ն. Թահմիզյանը ուժ ունեցավ վերագտնելու իրեն որպես գիտնական եւ շարունակելու իր աշխատանքը, դարձյալ ծառայելով հայրենի մշակույթին եւ երաժշտարվեստին: Արդեն ԱՄՆ- ում, «Դրազարկ» հրատարակչությունում նա լույս ընծայեց «Կոմիտասը եւ հայ ժողովրդի երաժշտական ժառանգութիւնը» (1994), «Արմեն Տիգրանեանը եւ նրա «Անուշ» օպերան» (1995), «Սայաթ-Նովան եւ հայ գուսանաաշուղական երգ-երաժշտութիւնը» (1995), «Տիգրան Չուհաճեան. կեանքը եւ ստեղծագործութիւնը» (1999, նույնը` նաեւ անգլերեն, 2001) հիմնարար մենագրությունները, իսկ նրա վերջին հրատարակված ուսումնասիրությունը եղավ արդեն հիշատակված «Արդի խազաբանութիւն» աշխատությունը:

Այսինքն, Նիկողոս Թահմիզյանն ապրեց իսկական գիտնականի, տիպար հայագետի լիարժեք, լեցուն մի կյանք, թողնելով հարուստ երաժշտագիտական ժառանգություն, որից դեռ երկար են օգտվելու հետագա սերունդների հետազոտողները:
Յիշատակ արդարոց օրհնութեամբ եղիցի...

Աղբյուրը` «Ազգ» օրաթերթ

Նյութը պատրաստեց` Ք. Ա-ն