Երբեք չէր գնում իր պիեսների ներկայացումները դիտելու. Ստ. Զորյանը` Լևոն Շանթի մասին

Ստ. Զորյանը հրատարակել է գրական, քննադատական բազմաթիվ հոդվածներ՝ նպաստելով հայ գրականագիտության ձևավորմանն ու զարգացմանը:

Զորյանի ստեղծագործության մեջ իր կարևոր տեղն ունի «Հուշերի գիրք»–ը, որում տրված են նրա ավագ ժանանակակիցների՝ Աղայանի, Թումանյանի, Տերյանի, Շիրվանզադեի, Բաշինջաղյանի, Թորոմանյանի, Կոջոյանի, Շանթի և այլոց դիմանկարները։ Այդ հուշերը ստույգ գրական փաստաթղթեր են։

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Լևոն Շանթին նվիրված մի հատված:

«Միջահասակ էր և հանդարտաբարո:

Ինչպես իր բոլոր երկերը, անկախ նրանց բովանդակությունից ու խորությունից, գրված են միշտ խնամքով ու ճաշակով, և ոճի մեջ ոչ մի պոռոտ բան, - այդպես էլ ինքը` հագնվում էր խնամքով, ճաշակով: Բայց անձը ցուցադրելու ոչ մի նշան. միշտ պարկեշտ և միշտ զվարթ: Անգամ այն ժամանակ – 13 և 14 թվականներին, երբ «Հին աստվածները» դղրդում էր մեր քաղաքներում և արվեստի տոն էր տոնում – հեղինակ Շանթը չէր երևում մեջտեղ:

 Այս պիեսը երկու-երեք տարի անընդհատ խաղացվում էր Թիֆլիսի հայկական ու ռուսական բեմերում – խաղում էին դերասանական տարբեր խմբեր, երբեմն միևնույն դերի համար մրցում էին մեր անվանի դերասանները, կարելի է ասել նույնիսկ իրար ձեռքից դեր էին խլում (Վանահայրը, Իշխանուհի, Սեդա, Աբեղա …) – հեղինակն իրեն հեռու էր պահում այդ ամենից և անգամ չէր լինում ներկայացումներին: Միանգամայն հակապատկերը այն դրամատուրգների, որ առավոտ-երեկո «տեսնում են» ռեժիսորին, հաճախում են փորձերը և անում իրենց տեղի – անտեղի դիտողութոյւնները:

Հայկական քաղաքներում ու ավաններում, նաև Թիֆլիսում ու Բաքվում, իրար ետևից «գրական դատեր» էին լինելու «Հին աստվածների» գլխին (Թիֆլիսում նույնիսկ երկու անգամ), հանդես էին գալիս անողոք մեղադրողներ ու խանդավառ պաշտպաններ, ելույթ էին ունենում նաև բանիմաց շատ մտավորականներ, բայց պիեսի հեղինակը չէր երևում ոչ մի տեղ:

 Ճշմարիտ է, նա, ըստ մեծի մասին, ապրում էր Եվրոպայում, բայց և ամեն տարի լինում էր Թիֆլիսում և մնում ամիսներով, սակայն իր ներկայությունը զգացնել չէր տալիս բնավ: Եվ ամենից զարմանալին այն էր, որ չէր գնում սեփական պիեսի ներկայացումը տեսնելու:

Դա, իրոք, շատ տարօրինակ էր:

Երբ մի օր խոսք եղավ այդ մասին, պիեսը բեմադրող Արմեն Արմենյանը բացատրեց, որ Շանթը հետևում է իր որդեգրած սկզբունքին:

- Նա ասում է. «Ես կգրեմ գեղարվեստական գործ` դրամա. Կուզեն բեմադրեն, կուզեն` ոչ. իրենց գիտենալիք բանն է. ինձ բնավ չի հետաքրքրեր»: Իրեն պատասխանատու չի համարում ներկայացման համար, հետևաբար և չի գալիս թատրոն …

Այսպես էր բացատրում Արմենյանը, և մարդիկ Շանթի այս վարմունքը (գոնե Թիֆլիսում) ոչ մեծամտություն և ոչ համեստություն: Մարդ էր, ուներ իր, որքան էլ տարօրինակ, սկզբունքը. Չէր գնում իր պիեսի ներկայացմանը գուցեև նրա համար, որ բեմում իր ստեղծագործության մեջ որևէ փոփոխություն տեսնելով` տհաճություն չզգա:

Բայց նա քիչ էր երևում նաև Թիֆլիսի հայ գրական շրջաններում: Ուներ իր բարեկամները` Հովհ. Թումանյան, Ստ. Լիսիցյան և այլք. ժամանակը անցնում էր նրանց մոտ: Նա եղավ Գրողների ընկերության միայն մի երկույթի, ուր և ընկերության նախագահ Թումանյանը ջերմ խոսքերով ողջունեց նրա ներկայությունը: Շանթը համեստաբար, առանց որևէ խոսքի, շնորհակալություն հայտնեց գլխի շարժումներով: Այսքանը:

Ապա նա` այլ տարի եղավ գրողների մի ժողովում, ուր և Թումանյանը մի քանի երիտասարդ գրողների ծանոթացրեց Շանթին, ասելով.

- Ահա և քո ուզած երիտասարդները …

- Ուրախ եմ գրողների նոր սերունդ տեսնելով:

Ասաց նա և լռեց. կարող էի ասել ամբողջ ժողովի ընթացքում, եթե չլիներ նրա մի ռեպլիկը:

Ինչ-որ խնդրի քննության ժամանակ երիտասարդ բանաստեղծներից մեկը խոսեց տաքացած, հուզված:

- Հնադարտ, տղաս, հանդարտ, - ասաց Շանթը բարեհոգի ժպիտով: - Արվեստի խնդիրները հուզումով չեն լուծվի …

Այս խոսքերը զգաստացրին երիտասարդ բանաստեղծին և ընդհանրապես ազդեցություն ունեցան այն իմաստով, որ մարդիկ սկսեցին մտորել այդ խոսքերի վրա:

Իսկ Շանթը լռեց մինչև ժողովի վերջը:

Եվ այդ օրից ես այլևս չհանդիպեցի նրան մինչև 20 թիվը, երբ տեղափոխվել էի Երևան: Թեև քաղաքական ծանր, հուզումնալից օրեր էին, բայց և այնպես, Երևան եկած սակավաթիվ գրողները երբեմն հավաքվում էին զրուցելու գրական խնդիրների շուրջը կամ որևէ գիրք քննարկելու:

 Այդ հավաքույթներից մեկում մենք քննության առանք Հովհ. Թումանյանի նոր լույս տեսած «Քառյակները»: Ներկա էր նաև Շանթը, միակ տարիքավորը, միակ անվանի գրողը Երևանում:

Նա լուրջ, ուշադիր լսում էր յուրաքանչյուր ելույթ, յուրաքանչյուր խոսք, որոնց մեջ ընդգծված հարգանք ու սեր կար դեպի Թումանյանը. Իսկ գրքի մասին ընդհանուր կարծիքը այն էր, թե Թումանյանի փոքրիկ գիրքը ներշնչված է տխրությամբ, թե նա արտահայտում է վերջին աղետավոր տարիների ծանր ապրումները և մահվան երկյուղ …

 Վերջում ելույթ ունեցավ նաև Շանթը, և ասաց, որ Թումանյանի գրքի ոգին հեղինակի ստեղծագործության շարունակությունն է, առավել խտացած ու հստակ: Գալով մահվան երկյուղին` նա հերքեց այդ կարծիքը. – Թումանյանը չի վախենում մահից. դա բնավ չի երևում «Քառյակներից»: Ընդհակառակը, Թումանյանը մահը ընդունում է որպես մի կեցությունից մի այլ կեցության անցնելու ձև:

- Իմ կարծիքովս` Հովհաննեսը մահ, ոչնչացում չի ընդունում, քանի որ տիեզերքը մեր տունն է և անմահ … Ահա իմ կարծիքս, - եզրափակեց Շանթը իր խոսքը:

Նրա բացատրությունը թերևս ավելի մոտ էր Թումանյանի զգացողության:

Համենայն դեպս` նրա խոսքը համոզեց ոմանց:

Հետագայում ես, մի քանի անգամ ընթերցելով «Քառյակները», կազմել եմ այն համոզումը, որ Թումանյանն իրոք մահից չի սարսափում:

Այնպես որ, գտնում եմ, Շանթը իրավացի էր:

 Մեր գրական պարապմունքները թեև չէին լինում հաճախակի, բայց շարունակվում էին ժամանակ առ ժամանակ: Մասնակցում էին սակավաթիվ երիտասարդ գրողներ և շատ գրասեր մտավորականներ: Շանթը, զբաղված լինելով կամ որևէ տեղ մեկնած լինելով, չէր կարողանում մասնակցել` որքան էլ ցանկանում էր: Բայց մի անգամ, վերջին անգամ, եկավ այն երեկոյին, երբ քննարկում էինք Չարենցի «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» շարքը:

Ստ.Զորյան «Հուշերի գիրք»

Նյութը` Ք. Ա -ի