«Աֆիշաների վրա հայտարարված սատանաները սկսեցին պարել արյունակալած աչքերիս առջև». Վահրամ Փափազյան

Վահրամ Փափազյանը իր «Հետադարձ հայացք» (2 հատոր, 1956–57 թթ.), «Սրտիս պարտքը» (1959 թ.) հուշագրության արժեքավոր երկերով ընթերցողին ներկայանում է որպես խոշոր գեղագետ, ինքնատիպ` իր պատկերավոր մտածողությամբ, հարուստ բառապաշարով, պատմելու մեծ տաղանդով ու հյութեղ ոճով, իր խոհականությամբ, փիլիսոփայական մտորումներով, դատողություններով: 

Ձեզ ենք ներկայացնում «Հետադարձ հայացք»-ից (2 հատոր) մի փոքրիկ հատված:

«Մի գեղեցիկ օր, երբ ման էի գալիս իմ փոքրիկի հետ Պյատիգորսկի բուլվարում, Կուրզայի առաջ անճոռնի կերպով, ձեռքով գրված մի պլակատ տեսա, որի վրա շշկլված հուզումով կարդացի հետևյալ տողերը` հայերեն լեզվով.

«ՄԱԿԲԵԹ» ՇԵՔՍՊԻՐ

Պյատիգորսկի սիրողների խմբի կողմից

Ողբերգություն 5 արարված

և

Ներկայացման ընթացքում երևում են

դժոխքի վհուկներ, հրեշային կաթսա, ուրվականներ,

անմարմին գլուխներ և անգլուխ մարմիններ,

սատանաների պարը և առաքինության վերջնական հաղթանակը:

ՏՈՄՍԵՐԸ ԾԱԽՎՈՒՄ ԵՆ`

«Էլբրուս» թեյատունը, «Սիմպատիա» ճաշարանը, դերձակ

Սաքոյի և թատրոնի դռանը մարոժնի վաճառող

Կարապետի մոտ»:

Արյունը խփեց գլուխս. այդ սարսափելի հանդգնությունը, վիրավորելով իմ մեջ արտիստին, մթագնեց դատողությունս, և աֆիշայի վրա հայտարարված սատանաները սկսեցին պարել արյունակալած աչքերիս առջև… Այնքան համբերություն ունեցա սակայն, որ երեխայիս տուն տարա և հովազի քայլերով կրկին վերադարձա Կուրզալի առաջ և պատրաստվեցի մտնել շենքից ներս` բացատրություն պահանջելու այդ սինլքորներից, որոնց կատարած չակերտավոր փորձի խառնալուր աղմուկը հասնում էր ականջներիս: Բայց թատրոնի առաջ նստող պաղպաղակ վաճառողը կանգնեցրեց ինձ.

- Ո՞ւր ես քինում, աղա:

Շրթունքներս կրծոտելով` կարողացա համոզել այդ մարդուն, - որն ամբողջ օրը պաղպաղակ էր ծախում և ազատ ժամերին Մակբեթ խաղում, որովհետև Հանքային Ջրերի հանդիսատեսի մոտ մեծ էր համբավը աշխարհահռչակ դերասան Կարապետ Մերանգուլովի, - թույլտվություն ստացա մի հինգ ռուբլով ներկա լինելու փորձերին:

- Տեղից դուրուր չգաս, հա՜ մի ղարաղում նստիր և մտիկ տուր, - ասաց ողբերգուն և ներս թողեց ինձ:

Օ՜, եթե կարենայի բացատրել քեզ, թե ինչ էր այդ, սիրելի ընթերցող, ինչպիսի՜ գեղեցկություններ էին ոտնահարում այդ տխմարները անգիտակցաբար, և ի՜նչ ահավոր հայհոյանք էր դա այնպիսի սրբությունների, որոնց առաջ մարդկությունը ծունր էր չոքել երեք հարյուր տարուց ի վեր: Եվ, բացի այդ, ինչպե՜ս չարչարկվում, խաչվում էր մեր մայրենի լեզուն այդ սինլքորների բերաններում: Այդպիսի դժոխքի պատկեր չէի ցանկանալ տեսնել ամենաոխերիմ թշնամուս և ոչ էլ անմար բոցերի մեջ տապակվել այնպես, ինչպես տապակվեցի ես ամառվա այդ կեսօրին, այդ գեղեցիկ քաղաքի գեղեցիկ թատրոնի մի անկյունում, հանդիսատես լինելով այդ ահավոր ողբերգությանը, որ «Մակբեթի» «փորձն» էր:

Ամեն մի սրբության ոտնահարում ընդվզեցնում է ամենախոնարհ հոգիներին անգամ: Այդ կիսամութի մեջ կուչ եկած` ըմբռնում էի և հասկանում, թե ինչպե՞ս և ինչո՞ւ մեզանից քսան դար առաջ գալիլիացի թափառական մտածողն ընդվզեց` տեսնելով հանդեպ իր ամբողջ ցեղի սրբությունների ավանդապահ տաճարի անարգանքը, խարազանեց լումայափոխներին, խորտակելով նրանց սեղանները, թե` «Տուն իմ, տուն աղոթիս եղիցի, և դուք արարիք զայն ողջս ավազակաց և անարժանաց»:

Ո՛չ նրա հեզությունը կար իմ սրտում և ո՛չ էլ նրա անսահման համբերությունը, բայց ձեռքումս կար մի բան ավելի ամուր և շոշափելի, քան գալիլիացի րաբունու ամբողջ դոգմատիկ վարդապետությունը: Պողպատի պես ճկուն և երկաթի պես ամուր մի սիրուն ձեռնափայտ էր այդ, որի նման ծախում են փերեզակները բոլոր ամառանոցներում: Հովազի ոստյունով նետվեցի բեմ. առանց բացատրության, առանց մռնչյունի, սիրուն ճիպոտը այնքան իջավ դերակատարների գլխին, մինչև թափվեցին բոլորը վրաս: Մի երկու րոպե չէր անցել, որ թե՛ ես և թե՛ «Մակբեթի» դերակատարները դարձել էինք արյունաշաղախ խուժանների մի խումբ, ջարդված ատամներով, գզգզված մազերով, ծվատված մարմնով ու ծվեն–ծվեն զգեստներով. դրանց մեջ ամենաարտահայտիչ պատկերն իմն էր, որովհետև մենակ էի, վերջապես, և բոլորը թափվել էին վրաս, իսկ ջարդուփշուր սիրուն գավազանից միայն կոթն էր մնացել ձեռքիս մեջ:

Մի քանի միլիցիոներների առաջնորդությամբ, ծեծված շների ոհմակի նման, բազմամարդ բուլվարի միջով անցնելով` մտանք միլիցիայի մոտակա բաժանմունքը:

Իմ արարմունքի բացատրությունը ես պահանջեցի տալ քաղաքի տեղական Գեղաշխի նախագահին միայն, որի անմիջապես կանչվելը պահանջեցի միլպետից: Մի ծերունի ռուս դերասան էր նա, որին ես վաղուց ծանոթ էի Ռոստովի իմ ներկայացումներից և որը հիմա վարում էր Պյատիգորսկի գեղարվեստի աշխատողների միությունը:

Նրա ներկայությունը ուշքի բերեց գազազած դերասաններին, որոնք լսելով իմ ազգանունը, եթե չհասկացան էլ իմ վրդովմունքի բուն պատճառը, գոնե այնքան նրբանկատություն ունեցան, որ ձևացրին, թե հասկանում են, և միջադեպը փակվեց կողմերի սովորական ներողամտության ֆորմուլներով և, մանավանդ, «Մակբեթի» «բեմադրության» անվերադարձ հրաժարումով: Իսկ ծախված տոմսերի փոխարժեքը վաղուց մարսել էին հարգելի դերասանները, ուստի հանդիսատեսին հրամցվեց մի օպերետ, գերազանցորեն համապատասխան թե՛ դերասանական խմբի արտիստական շնորհներին և թե՛, ափսոս, հանդիսատեսի ճաշակին:

Նյութը` Ք. Ա –ի