Երկու կոպեկ տուր, հոդվածի դառնությունը տանք քամուն. Կոմիտաս

Կոմիտասի արտասահմանյան հաջողություններով ոչ միայն շատերը չուրախացան, այլ նույնիսկ փորձեցին նրա քառաձայն պատարագից «լութերականության հոտ առնել» ու այս փոքրագի դրսևորումներով թունավորել նրա կյանքը: Հենց այդ օրերին մամուլում լույս է տեսում մի հոդված, որտեղ կեղծ – անվանի հոդվածագիրը եզրակացնում էր. «Երեք ու կես տարում կոշկակարություն սովորել չի կարելի, չէ թե երաժշտություն»:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Ժամանակակիցները Կոմիտասի մասին» գրքից Կոմիտասի աշակերտ' Վահան Տեր-Առաքելյանի «Անհիշաչար մարդը» հուշ-հոդվածից մեկ հատված:

 Ապրիլ ամսին, մի կիրակի, պատարագից հետո Կոմիտասն ինձ ու Մ. Քրիսճյանին կանչեց իր մոտ` լսելու «Ծիրանի ծառ, բար մի տար» ժողովրդական մեներգը, որ նա պատրաստել էր խմբի երգակցությամբ:

Թուրքական սև սուրճով մեզ հյուրասիրելուց հետո մենք գործի անցանք, երբ դուռը ծեծեցին:

- Herein (մտեք), - հնչեց նրա դուրալի տենորը:

Ներս մտավ վիպասան Վրթանես Փափազյանը, ձեռքին ջութակի ֆուտլյար և կարճահասակ գիրուկ մի մարդ, որին ներկայացրեց Փափազյանը Կոմիտասի հետ ողջագուրվելուց հետո ասելով.

- Հայ բոշաների բանասեր Գրիգոր Վանցյան:

Վերջինս կարմրեց և իր մազոտ աջով ամուր սեղմեց մեր ձեռքը, մնալով կանգնած մի տեսակ շփոթված դրությամբ:

Կոմիտասը եկվորներին ևս սուրճ հրամցնելուց հետո` նրանց խնդրանոք նստեց ֆիզհարմոնիայի դիմաց, սկսեց նվագել և երգել իր ներդաշնակած ժողովրդական «լե-լե»-ներից ու եկեղեցական երգերից զանազան կտորներ, մեծ հիացմունք պատճառելով նրանց: Ընդհատելով երգն ու նվագը, Կոմիտասը դարձավ Փափազյանին.

-Վրթանես ջան, մի բան էլ դու չալիր, ես լսեմ:

-Ուրախությամբ: Հենց այդ նպատակով էլ ես ջութակս բերի հետս, որ նվագեմ քեզ համար քրդական «Լուր-դա-լուր»-ը: Դա սիրված մի լեգենդ է, որը ես մշակել եմ և շուտով հրատարակելու եմ:

Նստած մեր տեղերում, մենք դարձանք լարված ուշադրություն:

Կոմիտասը կանգնեց իր բարձր գրասեղանի դիմաց, հյուրերից աննկատելի կերպով վերցրեց մի թերթ սպիտակ թուղթ, մատիտ և ծնոտը հենեց ձախ ձեռքի բռունցքին ու, աչքերը հառած Փափազյանին, լսում էր նրա նվագը և միաժամանակ հայկական ձայնանիշներով գրի առնում «Լուր-դա-լուր»-ը:

Նա աչքը գցում էր թղթին միայն այն մոմենտներին, երբ պետք էր որոշել նոր տողի սկիզբը:

Փափազյանը նվագում էր սրտախտիտ ջերմ զգացումով: Քրդական մեղեդին, օդի մեջ փողփողացող երկար ժապավենի պես, մե՛կ շեշտակի ձգվում էր դեպի վեր, մե՛կ գլխապտույտ արագությամբ իջնում էր վար, թվշահնչյուն մրմնջում, քթքթում և ապա նորից սահիկ ոլորտով տարածվում էր դեպի բարձրերը: Այստեղ «Լուր-դա-լուր»-ը իրար հետևից վազող թեթև ալիքների շարժումով մղկտաց և հուսակտուր ճիչով մեկից ընդհատվեց, համակելով մեզ թախծի անձկության խորին հույզով:

- Ինչպե՞ս է Կոմիտաս, - հավանեցի՞ր, - հարցրեց Փափազյանը, ջութակը վերցնելով կրծքից:

- Հիանալի է: Հավանեցի ու սիրեցի: Այժմ ես նվագեմ, դու լսիր:

Այս ասելով, Կոմիտասը վերցրեց իր սեղանից գրասեղանից թերթը, մոտեցավ ֆիզհարմոնիային, նստեց ու սկսեց նվագել և երգել «Լուր-դա-լոր»-ը որ նա նոր ձայնագրել էր տեղն ու տեղը:

Ֆիզհարմոնիայի ծորուն հնչյունները դժվարությամբ էին արտահայտում մեղեդու արագընթաց տեմպն ու ճկուն ոլորտները, սակայն աներկբայ էր, որ եղանակի վերարտադրությունը լիովին ճիշտ էր և հարազատ:

Մենք ամենքս զարմանքով նայում էինք այդ հմայիչ մարդուն: Փափազյանն ուղղակի ապշել, քարացել էր:

-Կոմիտաս, «Լուր-դա-լուր»-ը դո առաջուց ձայնագրա՞ծ ունեիր:

-Ո՛չ, ձայնագրեցի, երբ դու նվագում էիր:

-Չէ՞ որ դուք կանգնած լսում էիք Վրթանեսի նվագը, - բացականչեց Վանցյանը մի տեսակ արտասովոր տարակույսով:

-Ի՞նչ կա որ, ականջս լսում էր, ձեռքս գրում. ահա տեսեք:

Նա վերցրեց ֆիզհարմոնիայի վրա դրված թերթը և ցույց տվեց ծուռ ու մուռ տողերով գրի առնված «Լուր-դա-լուր»-ը:

- Չէ՞, ջանըս, այստեղ մի օյին կա, կամ…

- Կամ ի՞նչ, Փափազ:

- Կամ կախարդ ես դու:

- Բոշ բաներ մի խոսիր, կախարդս ո՞րն է:

- Բայց չէ՞ որ չափազանց դժվար է ձայնագրել քրդական եղանակները, որոնք լեցուն են կոտորակային ձայնամիջոցներով:

- Մի՞թե դու կդժվարանաայիր ճշտությամբ գրել քեզ արած հայերեն թելադրությունը, որքան էլ բարդ լիներ այն:

- Հարկավ ոչ: Սակայն մեծ տարբերություն կա թելադրության միջև, Կոմիտաս:

- Ինձ համար ոչ մի տարբերություն չկա. այ վարժապետ Փափազ, - «հանգաբանեց» Կոմիտասը զվարթ քրքիջով:

Փափազյանը շեղակի, բայց շեշտակի հայացք նետելով Վանցյանի կողմը, ձայնեց.

- Մի՞թե անբարեխիղճ, անամոթ չէ այն մարդը, որ առանց ծանոթանալու Կոմիտասի հետ, առանց գաղափար ունենալու նրա շնորհքի ու ընդունակությունների մասին, հրապարակավ քննադատում է նրան և գրում. «Երեք ու կես տարում կոշկակարություն սովորել չի կարելի, չէ թե երաժշտություն»:

- Այդ անամոթ մարդը ես եմ, Կոմիտաս, և ներողություն եմ խնդրում իմ անբարեխղճության համար, - թոթովեց Վրացյանը խեցգետնի պես կարմրելով և ձեռները մեկնելով Կոմիտասին:

Հանկարծակիի եկած Կոմիտասի դեմքը մթագնեց անհաճո զգացումից, բայց վայրկենական այդ մութ ստվերին հաջորդեց լայն ու պայծառ ժպիտը. և նա սեղմելով իրեն պարզած ձեռները, մանկական անհիշաչարությամբ ասաց.

- Երկու կոպեկ տուր. հոդվածի դառնությունը տանք քամուն:

- Հայր սուրբ ջան, երկու էլ, տասներկու էլ կտամ, միայն ներեցեք ինձ:

- Ո՛չ, ճիշտ երկու կոպեկ:

Մի քանի տարվա ընթացքում այդպես հավաքված երկու կոպեկներով Կոմիտասը

Փարիզում հրատարակեց «Հայ Քնար» գեղջուկ երգերի իր առաջին ժողովածուն:

Նյութը` Ք. Ա –ի