Ես չէի գիտակցում, որ ես որոնում էի ինձ. Դերենիկ Դեմիրճյան

Իր ինքնակենսագրության մեջ (Դ. Դեմիրճյան «Երկերի ժողովածու. XIV»), որից հատված առ հատված կներկայացնենք, Դեմիրճյանը գրել է, թե. «ծնվել եմ Ախալքալակում, 1877 թվի փետրվարի 18-ին»… ծանոթագրության մեջ Գ.Մադոյանը գրել է. «Դ. Դեմիրճյանի ձեռի տակ է եղել իր ծննդյան վկայականի պատճենը, սակայն միշտ, իր ձեռքով գրված բոլոր փաստաթղթերում սխալ է ցույց տրված ծննդյան ամիս-ամսաթիվը: Այդ սխալը անցել է նրա մասին գրված բոլոր աշխատությունները, դպրոցական դասագրքերը և օրացույցները: Ախալքալաքի Սուրբ խաչ եկեղեցու եկեղեցու չափաբերական մատյանում, որը գլխավոր և միակ արժանահավատ վավերագիրն է, Դերենիկ Կարապետի Դեմիրջօղլյանի ծնունդն արձանագրված է 1877 թ. հունվարի 17/30-ին:»

Ծնվել եմ Ախալքալակում, 1877 թվի փետրվարի 18-ին, չքավոր ընտանիքում: Հայրս սկսելով վաճառականությամբ` հանկարծ կորցրեց իր գործը, և մեր ընտանիքի համար սկսվեց պատահական, «ոտքի վրայի» աշխատանքներից եկած չնչին եկամուտներով ապրելու անվերջ շարանը:

Համենայն դեպս, ես այդ և այնուհետև քաշած չքավորությանն եմ անհունապես պարտական իմ կյանքում շատ բաների, կարելի է ասել` կյանքը հասկանալու համար:

Երբ մտա ծխական դպրոց, Կովկասի փոխարքայի հրամանով դպրոցները փակվեցին: Հայրս հետամուտ լինելով իմ կրթության' ինձ տվեց ռուսական տարրական դպրոց: Սրանք շատ կարճատև առիթներ էին միայն ուսումը համտեսելու: Շուտով անցանք Արտահան, որ նոր էր առնվել 77 թվի պատերազմի ժամանակ: Այստեղ ինձ տվին քահանայի մոտ ուսման: «Դպրոցը» ճիշտ և ճիշտ տեր – թոդիկյան էր իր բոլոր մեթոդներով: Բարեբախտաբար, բացվեց հայոց միադասյան ծխական դպրոցը, ուր և շարունակեցի ուսումս: Երկար տևեց ուսումս: Ավարտելուց հետո կրկին շարունակում էի վերջին, դասարանում: Դրանց մեջ մեկը` Արամ Հակոբյան, երևանցի, վառեց իմ մեջ հայրենասիրության կրակը իր խանդավառ սիրով դեպի Վարդան Մամիկոնյանը, որի մասին, դասի ժամանակ, պատմում էր ներքին ջերմությամբ: Պակասը լրացնում էր նրա Մամիկոնյան կերպարանքը` խոշոր, սև աչքերը, փայլուն, սև սաթի գույն մազերը, արծվենի քիթը, գանգուր, կարճ մորուքը, վերջապես` հաղթ, բարձր հասակը:

Սակայն երրորդ բաժանմունքի ուսման վերջին, «կրկնության» ժամանակ, եկավ մի գրող դասատու: Դա իր ժամանակին հայտնի` Ղալյաչի Մարգար կեղծ անունով և Սարիբեկ Տեր-Մելիքյան իսկական անունով երգիծաբան-վիպասանն էր: Նա ուշադրություն դարձրեց իմ անսխալ, կանոնավոր լեզվին և զգաց, որ սիրում եմ շարադրություններ գրել: Քաջալերեց, որով և ես սկսեցի տարրական թեմաներից անցնել ինքնուրույն պատումնավոր թեմաների: Ես մի պատմվածք գրեցի` Րաֆֆու «Խենթի» ազդեցությամբ և նմանությամբ: Նա ինձ զգուշացրեց նմանումներից և ստիպեց ինքնուրույն գրել: Ես լսեցի նրան և սկսեցի գրել: Այսպիսով, իմ առաջին փորձերս եղան արձակ ժանրում: Սակայն ես հակումն ունեի նաև բանաստեղծության: Դա Նալբանդյանի և Պատկանյանի ազդեցությունն էր: «Քնար Հայկական» երգարանը, որ մեր տան սիրած գիրքն էր, ներշնչում էր ինձ: Սկսեցի նաև ոտանավորներ գրել: Նյութը գերազանցապես բնությունն էր, չնայած Նալբանդյանին և Պատկանյանին:

1892 թվին ես գնացի Էջմիածին և ընդունվեցի Գևորգյան ճեմարանը: Անմիջապես փոխվեցին իմ հակումներն ու մտքերը: Երրորդ և չորրորդ դասարանների ուսման ընթացքը, որ ինձ հնարավորություն տվեց ծանոթանալ ռուս և արևմտաեվրոպական գրականությանը, միացած իմ հասակի բեկման հետ` ինձ մտցրին Լերմոնտովի, Պուշկինի, Գոգոլի, Տոլստոյի, Գյոթեի, Հայնեի, Բայրոնի և, մանավանդ, Շեքսպիրի աշխարհը: Ես դուրս եկա հայ գրականության սահմաններից և անցա համաշխարհային գրական կուլտուրայի ասպարեզ: Պատանեկան ռոմանտիկական «պեսիմիզմ», «բայրոնիզմ», սրա ռուսական անդրադարձումները Պուշկինի և Լերմոնտովի նախնական ստեղծագործությունների վրա, Գոգոլի ռոմանտիկական Ուկրաինան, «Մեռած հոգիների» բանաստեղծական ռեալիզմը, Հայնեի սիրո հումորն ու արցունքները, Գյոթեի կլասիկական հանգստությունը, խորամիտ փիլիսոփայությամբ ներդաշնակած Շեքսպիրի համամարդկային կրքերի ծովը … այս ամենը իրենց բարդ ու հաճախ իրար հակառակ հոսանքներով իմ մեջ անդրադառնում էին յուրակերպ: Ես չէի գիտակցում, որ ես որոնում էի ինձ: Որոնումը երկար տևեց, դրա խմորումը, զարգացումը, որոշվելը անցավ որոշ տարիների պրոցեսի միջով:

Նյութը` Ք.Ա-ի