Հոլիվուդյան աստղերին իր դեկոլտեով չզիջող համարձակ կինը. Արուս Ոսկանյան

Իր կյանքի հիսուներկու տարիներից երեսուներկուսը (իսկ եթե հաշվենք նրա առաջին դեբյուտի օրից – Էլմիրայի դերը «Օթելլոյում» 1908 թվականին` Վահրամ Փափազյանի հետ, ապա ուրեմն երեսունհինգը) նա շռայլորեն նվիրեց հայ թատրոնին, երբեք չխնայելով իր ուժերը, առողջությունը, կյանքը:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Արուս Ոսկանյանի» ժողովածուում ընդգրկված Վաղարշ Վաղարշյանի «Հայ բեմի պայծառ աստղը» հոդված-հուշից մի փոքրիկ հատված:

Մեծ արտիստուհուն առաջին անգամ ես տեսել եմ 1914 թվին Բաքվում: Տեսել եմ թատրոնում, բայց ոչ խաղալիս, այլ դահլիճում, հասարակության մեջ: Հիշում եմ, հանդիսականները փոփսում էին իրար ականջի. «Ահա Արուս Ոսկանյանը, ահա Արուս Ոսկանյանը», - և ցույց էին տալիս մի գեղեցկուհու:

Իրոք Արուսը բարեկազմ, նուրբ դիմագծերով մի գեղեցկուհի էր: Նրա լայն ու համարձակ դեկոլտեի միջից պատանեկան թարմությամբ գծագրվում էին ճերմակ ուսերը, որոնք իրենց վրա պահում էին Արուսի ձիգ, էլաստիկ պարանոցն ու ոսկեթել, ալեծուփ վարսերով պսակազարդված գլուխը: Նրա դեմքին խաղաղությամբ ժպտում էին մի զույգ ծավի աչեր, որոնք հմայում էին տեսնողին: Նրա դեմքի պրոֆիլը, որը գծում էր լայն ճակատից մինչև կուրծք տանող ռելյեֆը, ամեն մի նկարչի համար երազած բարեկարգություն կարող էր համարվել:

Այսքանը բավական էր արդեն հասկանալու համար այն շշուկները, որ տեղում էին ապագա մեծ արտիստուհու շուրջը:

Ես չէի կարող անտարբեր մնալ:

Երիտասարդ արտիստուհին ֆոեյում շրջում էր ազնվադեմ մի քաղաքացում հետ: Ինձ անսահման հետաքրքրում էր Արուս Ոսկանյանի ձայնը, որ այնքան անհրաժեշտ է արտիստին: Ես ճեմասրահի աղմուկի և ժխորի միջից որսացի այն:

Հիշում եմ կարծես հենց հիմա, թե ինչպես շոյում էին իմ լսելիքը Արուս Ոսկանյանի կախարդիչ ձայնն ու պոլսահայ կնոջ բարեհնչուն առոգանությունը, ասես բարակ աղբյուր անուշ կարկաչ:

Իհարկե, հենց այդ երեկո ծանոթացա իմ ապագա լավ ընկեր ու մեծ արվեստակից Արուսի հետ:

Արուս Ոսկանյանն իր մանկությունն անց է կացրել Պոլսում: Նրա ազգականներն ու պահպանողական շրջապատը ամենալավ դեպքում ձգտում էին իրենց աղջիկներին տնային դաստիարակությունից բացի միջնակարգ կրթության տալ, մի քիչ դաշնամուրի վրա նվագել սովորեցնել, քիչ ֆրանսերեն ուսանել, թեթև կերպով վարժեցնել պար ու երգի և դրանից հետո փնտրել ունևոր մի փեսացու և բարվոք կյանք ստեղծել նրանց համար:

Սակայն աչքաբաց Արուսը դպրոցի դասընթացների արանքում ժամանակ էր որսում ծածուկ հաճախել ֆրանսիական, հունական, թուքական դիմակահանդեսներ, էստրադային պանտոմիմներ, կրկեսային ներկայացումներ, ուր լսում էր Լափթիտ Իդայի մենախոսությունները, հետագայում իտալական օպերաներ, մեծանուն արտիստ Մնակյանի ղեկավարությամբ գործող հայ դերասանների կազմակերպած թրքերեն լեզվով ներկայացումներ, ֆրանսիական դրամաներ, ուր մի անգամ արտիստուհի Սյուզան Դեպրեի Ֆեդրայի դերակատարաությունը վերջնականապես պղտորում է դեռատի Արուսի մտքերը և նրա մեջ ծնում բեմին նվիրվելու անհաղթահարելի ցանկությունը:

Սակայն Աբդուլ Հմաիդի հայահալած քաղաքականության դաժան օրերին հայկական ներկայացումների մասին խոսք անգամ չէր կարող լինել: Իսկ Արուսը չէր կարող Մնակյանի համարձակ դերասանների նման գնալ Թրքական բեմ: Նա բավարարվում էր իր տեսածները ներկայացնել իր բարեսիրտ տատիկին և նրանից լսել ժողովրդական հեքիաթներ:

1908 թվին տապալվում է Աբդուլ Համիդի դաժան ռեժիմը, Թուրքիայում հայտարարվում է սահմանադրություն, որի հիման վրա տեղի հայ ժողովուրդն իրավունք է ստանում մտածել իր կուլտուրայի և արվեստի մասին:

Անդրկովկասի հայ դերասանական խմբերը մեկը մյուսի ետևից սկսում են այցելել պոլսահայերին: Աբելյան-Արմենյան դերասանական խումբը հաղթական հաջողություններ է ունենում Պոլսում:

Այժմ Արուսին ոչնչով չէր կարելի պահել: Նա գնում է Աբելյանի մոտ իր ուժերը փորձելու: Հայ բեմի վետերանի մոտ գտած իր հաջողությունը վերջնականապես որոշում է նրա բախտը:

«Արուսը կարող է լավ դերասանուհի դառնալ» - նախագուշակում է հայ թատրոնի այն ժամանակվա տնօրենը` մեծատաղանդ Հովհաննես Աբելյանը:

Այլևս Արուսին չեն օգնումպահ պանողական բարեկամների և շրջապատի ոչ մի հորդորանք:

Արուսը մի մորաքույր ուներ` նախկին դերասանուհի, որն այդ ժամանակ իր կյնաքը հազիվ էր քարշ տալիս Բուլղարիայում: Արուսի ծնողները փախցնում են նրան Բուլղարիա` Աբելյանի խմբի գրավչությունից նրա ուշադրությունը հեռացնելու նպատակով: Սակայն ուրիշ է թատերական արվեստի հմայքը, մանավանդ այնպիսի մարդկանց համար, որոնք օժտված են բեմական ձիրքով: Ոչ մի աղաչանք, ոչ մի սպառնալիք չեն կասեցնում Արուսի որոշումը: Այս բարենպաստ պայմաններում Հովհ. Աբելյանի խմբի արտիստ Հովսեփ Ոսկանյանը սիրահարվում է գեղեցկուհի Արուսին և դրանով իսկ բացվում է Արուսի հետագա ստեղծագործությունների համար անարգել ուղիներ:

Նյութը` Ք. Ա –ի