«Արքա էր ավելի, քան այն արքաները, որոց պիտի ծառայեր». Պարույր Սևակը` Սայաթ-Նովայի մասին

Մեր գրական հասարակությանը և ընթերցասեր ժողովրդին շատ լավ հայտնի են Պարույր Սևակի հոդվածները` նվիրված Նարեկացուն, Սիամանթոյին, Պ. Դուրյանին, Թումանյանին և հայ մշակույթի այլ ներկայացուցիչներին: Դրանք կուռ լեզվով ու ոճով գրված ամբողջական ու սպառիչ բնութագրություններ են. իրենց բովանդակության խտությամբ, գրելաձևի թարմությամբ կարևոր արժեք են գրականագիտության համար:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Պարույր Սևակի «Երկերի ժողովածուի», 3-րդ հատորում ամփոփված «Սայաթ-Նովայի ստեղծագործությունը» աշխատությունից մեկ փոքրիկ հատված:

Տեղն է հասել հիշելու և հիշեցնելու, որ Սայաթ-Նովայի ժամանակ աշուղների համար վաղուց ընդունված կարգ էր օտար մականուն ընտրել: Եթե չլիներ այս անգիր օրենքի թելադրանքը` Սայաթ-Նովան կարող էր իրեն մականուն դարձնել իր մայրենի լեզվից մի բառ` այժմ, ցավոք սրտի, արդեն համարյա թե անգործածելի, բայց շատ իմաստալից ու պերճախոս և նույնքան էլ անթարգմանելի մի բառ` Ասողիկ: Եվ կամ` Շնորհալի, եթե Սայաթ-Նովայից 600 տարի առաջ այդ մականունը կպած չլիներ Ներսես Կլայեցուն, որ նույնպես ոչ միայն բանաստեղծ, այլև մեծ երաժիշտ, երգիչ ու նվագածու էր և իր այս շնորհալիությամբ ինքը միայն կարող էր դառնալ Սայաթ-Նովայի հագևոր հայրը:

Ուրիշ էին ժամանակները, և Արութինն իրեն վերանվանեց Սայաթ-Նովա, մի մականուն, որ բանասերների կողմից մեկնաբանվել է բազմաթիվ ձևերով, բայց նրա համար դրանցից միայն մեկն է ըստ էության ամենից վայելուչ (չեմ ասում ճիշտ). ա՛յն, որ թարգմանվում է իբրև «երգի և ներդաշնակության արքա»:

Այո՛, գլեխի ծնվածը արքա էր ավելի, քան այն արքաները, որոնց պիտի ծառայեր և որոնց հանդեպ, հարկ եղած դեպքում, իրեն պահում էր իսկապես արքայավայել. արքա՛, որ նստած իր յուրատեսակ և անկործանելի Թովուզի թախտին` սեփական տիրակալությունը ոչ միայն անխախտ է պահում ավելի քան 200 տարի, այլև շարունակում է վարել «նվաճողական քաղաքականություն»` տարեցտարի ավելի ընդարձակելով իր կայսրության սահմանները:

Այդ արքան իր կենդանության օրոք մարդկային ներաշխարհներ էր առնում նաև իր մատներով: Նա բանեցնում էր երաժշտական չորս գործիք, որոնց «նաքազ մարթըն չի կանա տեսնի», ըստ որում բանեցնում այնպես, որ իր նվագով, ասես «անուշահամ գինով», «շատին զարթուն կու լուսացնե, շատին կու քընցնե բանգով», «շատ տըխուր սիրտ կու խնդացնե, կու կտրի հիվընդի դողըն» իսկ իրեն` նվագող-ածողին «էրկու կու շինե»:

Այդ մատներն այլևս չկան, բայց նաև կան, որքանով որ փոխանցվել են ա՛յն նվագածուներին, որոնք այսօր էլ սայաթ-նովական անմոռաց եղանակներն են հնչեցնում համերգային մեծ ու փոքր դահլիճներում, ինչպես նաև իր ձայնալարերով` սկսած վրաց թագավորներից ու թագուհիներից և հասնելով մերօրյա մինիստր-նախարարներին: Այդ ձայնալարերն էլ չեն հայտնվել, այլ վերափոխվելով հնչում են նաև այժմ ու պիտի հնչեն այսուհետև էլ` սայաթ-նովայական երգերը դարձնելով երեք և ավելի ժողովուրդների առօրյայի մի մասը, համեմունքն ա՜յն հոգևոր սննդի, որ հանապազօրյա է, ուրեմն և անփոխարինելի:

Ավանդությունն ասում է նաև, որ նույն այս Սայաթ-Նովան` դեռ Արություն եղած օրերին, կարճ ժամանակում ոչ միայն ջուլհակություն է սովորել, այլև … հնարել է մի մեքենա: Սրա՛ն էլ հավատացեք` հիշելով … Վերածննդի մարդկանց: Հավատացեք, որովհետև, որքան ճիշտ է, թե «կարկուտը ծեծած տեղն է ծեծում», նույնքան էլ ճիշտ է, թե «աստված որ տվեց` էլ չափը չի հարցնում»:

Բայց Սայաթ-Նովան` այս ամենից առաջ ու հետո` անցած ու գալիք ժամանակների դեմ-հանդիման կանգնում է իբրև բանաստեղծ: Համալսարանի անուն իսկ չլսած, գուցե ինչ-որ վանքում ինչ-ինչ գիտելիքներ աղ ծամած այդ պատանին տիրապետեց չորս լեզվի և այնպես, որ ստեղծագործե՛ց, որ մտավ երեք ժողովրդի գրականության մեջ: Ո՛չ թե գրականության պատմության, այլ գրականությա՛ն մեջ` կենդանի և ապրող, կարդացվող ու երգվող, միշտ ճարվող, բայց միշտ էլ փնտրվող գրականության մեջ: Մտավ իբրև աղ:

Այսքանով էլ Սայաթ-Նովան անհատ չէ, թեկուզ և մեծ անհատ, այլև ժամանակ լցնող շունչ է, տարածություն լցնող օդ, և այսպիսին մնում է մինչև հիմա` 200 տարի հետո էլ:

Նյութը` Ք. Ա –ի