Որտեղ կռիվ, տուրուդմփոց, այնտեղ «Ամերիկյանցի վեհ հոգին»

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Հենրիկ Հովհաննիսյանի «Հայ թատրոնի պատմություն. 19-րդ դար» գրքից («Միհրդատ Ամերիկյան») մի փոքրիկ հատված:

Ո՞վ էր այդ նշանավոր մարդը (Ում մահվան բոթը լսելով Ադամյանը Չմշկյանին կգրի. «անմոռանալի վիշտ մ’է ինձ համար: - Երանի թե չհանաչեի զինքը բնավ»):

Մուշից գաղթած և «Ախալցխու քաղաքացի» դարձած, Ներսես Աշտարակեցու միջնոդրությամբ Ներսիսյան դպրոցում տնտեսական վերակացու կարգված, հայոց նոր գրագետներից չճանաչված բանաստեղծ Հովհաննես Ամերիկյանի «անառակ որդին» էր, ծնված 1843 թ., աշակերտ Ներսիսյան դպրոցի, որ ցույց չտվեց աշակերտի վարք ու ջանասիրություն, «մուշտակռիվներ» սարքեց, քիթ ու բերան ջարդեց, իրեն անվանեց Չաքուճ և վտարվեց դպրոցից իր խռովարար, խենթ ու խելառ բնավորության պատճառով, տասնհինգ տարեկանում (1858թ.), չստանալով երբեք «զվկայական ուսման»:

Հովհաննեսը մի ոտքով կաղ էր, երեսը «չոփուռ», շրթունքը հաստ: Ընկերները նրան անվանում էին «կաղ դև»: Հավլաբարի տեղեքի ահ ու սարսափն էր և ուսուցիչների հոգեառը: Նա դպրոցում ձեռագիր հանդես էր հրատարակում, ֆիլետոններ գրում, տակը ստորագրում Չաքուճ: Դասընկերներից մեկի` հետագայում ճանաչված բժիշկ Միսաք Արամյանցի պատմելով` որտեղ կռիվ, տուրուդմփոց, այնտեղ «Ամերիկյանցի վեհ հոգին»: Պռոշյանի պատմելով նա եղել է անտանելի սրամիտ. «մի այնպիսի խոսք կասեր, որ փորդ պիտի բռնեիր»: 70-ական թվականների սկզբին «Մշակում» տպագրված ֆելիետոններում ու մանր ռեպլիկներում, որոնց բացառիկ նշանակություն է տալիս Ամերիկյանի կենսագիրը (Ս. Հարությունյան), արտակարգ սրամտություն չի երևում, այլ սոցիալական հեգնանք, կյանքից վիրավորված մարդու դառնություն: Նա մորը կորցրել էր մանուկ հասակում, քույրը` Անայիսը (ապագայում` դերասանուհի) հանձնված էր հարուստ մի ընտանիքի խնամակալության, հայրն ապրում էր դպրոցի շենքում, ինքը` հայտնի չէ որտեղ:

Չմշկյանը, որ նրա հետ ծանոթացել է 1863 թ. և քսանամյա երիտասարդին համարել է բեմական բացառիկ ուժ, այդ բարձունքից է գնահատում նրա գրական ձգտումները: «Ամերիկյանը, - ասում է նա, - սկսում է զբաղվել այն ժամանակվա նորածին հայ գրականությամբ, որի պատվական ներկայացուցիչն էր «Հյուսիսափայլ» ամսագիրը»: Դպրոցից վտարվելու փաստը, որ հետագայում նրա թշնամիներն օգտագործել են, անվանելով դերասանին թերուս և տգետ, Չմշկյանն այլ կերպ է գնահատում: Ի՞նչ էր եղել: Աշակերտներն ընբոստացել էին ի պաշտպանություն իրենց սիրելի ուսուցչի նկարիչ Հովհաննես Քաթանյանի, որին տեսուչը` Դավիթ Արզանյանն ազատել էր պաշտոնից: Բանը հասնում է ծեծկռտուքի, կռվին միջամտում է ոստիկանությունը, և խռովության կազմակերպիչները, առաջին տեղում Չաքուճը, հեռացվում են դպրոցից:

Բայց պարզվում է, որ դպրոցի միջանցքներում Չաքուճը միշտ գործ ուներ … Ինչ-որ ամենօրյա այցելություններ, որոնց նպատակն էր անսպասելի բան` «թեատր» սարքել Շերմազանյան դարբասի «կոխտա գիմնազիստների» օրինակով: Աշակերտ Միսաք Արամյանցի, թվաբանության ուսուցիչ Սողոմոն Աբամելիքյանի օգնությամբ և հովանավորությամբ Սարգիս եպիսկոպոս Ջալալյանի, ներկայացվում է Վանանդեցու «Միհրդատը»: «Գլխավոր դերը, - գրում է Արամյանցը, - պիտի կատարեր մեր պաժարնին, որին պարտական էինք այս ուրախությանը, Ամերիկյանը, որ հետո յուր խաղացած հերոսի անունով Միհրդատ կոչվեցավ»: Այնուհետև խաղում են «Մեծն Ներսեսը» Կարենյանի «Շուշանիկը», և Չաքուճ-Հովհաննեսը հայտնի է դառնում որպես դերասան Միհրդատ Ամերիկյան: «Ով չի հիշում Միհրդատ Ամրիկյանին, - գրում է Պռոշյանը նրա առաջին ելույթի մասին: - Հանդիսականները ոգևորության գագաթնակետին էին հասել, ծայրե ի ծայր խուռն բազմությամբ լի դահլիճը թնդում էր …»:

1863-ին, արդեն հայտնի է, կազմվում է Պռոշյանի խումբը և ընտրվում առաջին ներկայացման նյութը`Գալֆայանի «Արշակը»: «Անձամբ դիմեցի Ամերիկյանցին, - ասում է նա, - և հազար աղաչ-պաղատով հաճեցի նրան հանձն առնել Դրաստամատի դժվար կատարելիք դերը, որ և կատարեց նա փառավորապես»: «Կողքիս նստածներից մեկից ես դիտակ խնդրեցի, - այս էլ Չմշկյանն է պատմում, - և սկսեցի զննել Դրաստամատին. նա միջահասակ, փոքր-ինչ ծաղկատար խոժոռ կերպարանքով և կաղաքայլ երիտասարդ էր: Ես իմ չինովնիկության բարձր կետից զգացի, որ երիտասարդի մեջ կա բեմական տաղանդ, որ կարող է զարգանալ հայկական թատրոնի բեմի համար»: Հետագայում` Ամերիկյանի մահից հետո Չմշկյանը դարձյալ հիշում է այս դերակատարումը: «Հենց առաջին անգամ բեմ դուրս գալուց նա գրավեց ժողովրդի ուշադրությունը և համակրությունը յուր դերի որոշ և ազդու արտասանությունով և ուժեղ դիկցիայով: Չնայելով նրա մարմնի մեկ նշանավոր պակասությանը, մանավանդ դերասանի համար (նորա ոտի մեկը կարճ էր մյուսից), հազիվ հազ կարելի էր նշմարել այդ պակասությունը բեմի վերա, որովհետև նա քայլում էր մեծ զգուշությամբ և երբեք չէր մոռանում ծածկել այդ պակասությունը հանդիսականներից: «Արշակից» հետո նա դուրս եկավ «Սամել» ողբերգության մեջ Վահանի դերում, որի մեջ նմանապես մեծ ընդունելություն գտավ»:

Այս ներկայացումը, ըստ ժամանակի ճաշակի ու ըմբռնման, նաև ըստ վկայությունների, եղել է վերամբարձ, երգային, «ողբերգական առոգանությունով» և բարձրաձայն, աղմկալի: «Դրաստամատի տիղը, - գրում է Տեր-Աղեքսանդրյանը, - Ամերիկյանցն էր, վուր դիփ լավ էր: Տիղ-տիղ լավեմեն էլ ուփրո լավ էր ասում», բայց, նկատում է նա, «էնենց էր բղավում, կոսիս թե ինքն ըլեր թաքավուրը»:

Հետագայում Պռոշյանը, Չմշկյանը նկատեցին, որ Ամերիկյանը կոմիկ դերասան է:

Եվ այդ աստիճանաբար հասունացող կարծիքը հրապարակ եկավ հանկարծ ֆելիետոնային ոճով, թատերական քննադատությանը հատուկ չափազանցումներով:

 շարունակելի

Նյութը`  Ք. Ա-ի